رمضان اکبری مالستانی

مقدمه

یکی از پرسشهای که مطرح می گردد این است که درجامعه اسلامی با وجودی که  فرهنگ و آداب دینی درآن حاکم است، چرا برخی جوانان از دین روگردان و گریزان­اند. به مسجدد نمی­روند، از مظاهر و برنامه­های دینی گریزان و نسبت به دین نگاه منفی دارند، و در برخی موارد همین جوانان درست در مقابل دین قرار می­گیرند. به نظر می رسد این مسأله یکی از چالش های بزرگ جامعه اسلامی است. اما این پدیده علل و عوامل درونی و بیرونی فراوان دارد که به چند عامل عمده آن با استناد به آیات و روایات و گفتار دانشمندان و اساتید اخلاق اشاره می­گردد.

 عوامل بیرونی:

 پاره­ای از عوامل دین­گریزی جوانان بیرون
از وجود آنان قرار دارند که عبارتند از:

۱- فقر: یکی ازعوامل دین­گریزی یا تضعیف عقاید
دینی افراد، فقر و ناداری است. فقر دینداری را تهدید نموده و مانع رشد اخلاقی و
تعالی انسان و موجب سقوط به ورطه کفر و تباهی می­شود. نوع بشر چنین است گرچه
استثنائات هم وجود دارد. ازاین رو تعالیم اسلامی فقر را نکوهش نموده و پیامدهای زیانبار
آن را به حاکمان و متولیان جامعه تذکر می­دهد. در روایات اسلامی فقر عامل افزایش
خطا و گناه، دشوارتر ازکشته شدن، سخت تر از آتش نمرود، موجب سراسیمگی عقل و کلید
بدبختی و نومیدی دانسته شده است.[i]
فقر برای انسان انزوای فکری، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و دینی می­آورد. انسانی که
فضای فکر و اندیشه­اش را تامین آب و نان فراگرفته باشد، نمی­تواند به رشد فکری و
کمال برسد و ازحقوق فردی، سیاسی و اجتماعی خود آ گاه شود. درطول تاریخ آنانی که
خواسته­اند مردم را از پرداختن به امور سیاسی و اجتماعی باز دارند، گرفتار زندگی
روز مره کرده و از رشد و تعالی باز داشته­اند. اسلام برای فقر زدایی مبارزه جدی
دارد. پیامبر۶در آخرین
سخنانش به حاکمان بعد از خود سفارش نموده که «ولم یضرهم
فیذلهم و لم یفتقرهم فیکفرهم»[ii]
حاکمان اسلامی باید به مردم زیان نرسانند تاخوارشان کنند و فقیر نکنند که کافرشان
سازد. آن حضرت در کلام دیگر فرمود: «لولا رحمه ربی علی امتی کاد الفقر ان
یکون کفرا» اگر رحمت خدا شامل حال فقرای امتم نمی­شد نزدیک بود که
فقر به کفر بینجامد. و نیز فرموده است: «الفقر طرف من الکفر»[iii]فقر
نیمی از کفر است. امام علی۷به
فرزندش فرمود: فرزندم؛ ازفقربرتو ترسانم، پس ازآن به خدا پناه ببر که فقر دین را
می­زداید و عقل را پریشان می­کند و دشمنی پدید می­آورد.[iv]

شهید مطهری می­گوید: «بسیاری ازگناهان ازفقر و احتیاج ناشی می­ شود…فقر به
سرحد کفر نزدیک است. فقر روح را عاصی و عزیمت را ضعیف می­کند…فقر فکر را پریشان
و دهشت زده می­کند، عقل و فکر در اثر احتیاج و فقر و نبودن وسایل تعادل خود را از
دست می­دهد…انسان دیگر نمی­تواند خوب در قضایا فکر کند.[v]
علامه طباطبای می­گوید: «علت تمام جرم و جنایات یا فقر مفرط است یا ثروت بی­حساب
که به اسراف و بی­بند و باری و شهوترانی و تجاوز به مال و جان و ناموس مردم می‎انجامد.[vi]
ازنظر رسو ل اکرم۶آب و نان در
عبادات تأثیر دارد: «لولا الخبز ما صلینا و لا صمنا و لا ادینا فرایض
ربنا»[vii]
اگر نان نبود نه نماز می­توانستیم بخوانیم و نمی­ توانستیم روزه بگیریم و نه
واجبات پروردگار را ادا کنیم.» این است که فقر یکی از عوامل دین­گریزی به حساب می­آید.
متولیان اقتصادی باید به فکر فقر زدایی باشند تا جامعه گرفتار فساد نگردد.

۲ –
آلودگی محیط: نقش محیط از قبیل خانه مدرسه و اجتماع در گرایش انسان به
امور متعالی و دینداری غیر قابل انکاراست. نوع مردم تابع محیط قرار می­گیرند.
البته استثنای هم وجود دارد. هرقدر اجتماع و محیط گرایش به دین و ارزش­های متعالی
داشته باشد، افراد نیز به همان سمت و سو کشانده می­شوند. هرگاه در خانه، مدرسه، و
اجتماع نسبت به دین و ارزشهای دینی بدگویی شود همه امکانات در راه گریز ازدین به
کار می­رود. امام علی۷با
روانشناسی عمیق خود می­فرماید: «الناس بزمانهم اشبه منهم بآبائهم»[viii]
شباهت اخلاقی مردم به محیط اجتماعی و مقتضیات زمان شان، بیشتر از شباهت به خلقیات
پدران شان است. آدمی در حقیقت در شرایط معمولی تحت فشار عادت و بدون تفکر رفتار می­کند
و خود بخود از راه و رسم اجتماع پیروی می­کند.[ix]
شرایط محیط به اندازه­ای تأثیر گذار است که گاهی فرزندان انبیا، اولیا را به
بیراهه می­کشاند.

علامه فضل­الله تصریح می­کند: «فرزندان پیامبران، اولیا و علماء نیز انسانهای
هستند همچون سایر انسانها که از شرایط مطلوب و نا مطلوب تأثیر می­پذیرند. بنا
براین ضروری نیست که فرزند پیامبرحتما انسان شایسته­ای باشد یا فرزند امام و عالم
و مجاهد همانند او باشد، زیرا پدر جزئی از اجزای محیط و یکی از صدها عاملی است که
در ساختن انسانی او مؤثراست.[x]شهد
مطهری می­گوید: «یکی از چیزهای که موجب اعراض و تنفر مردم ازخدا و دین و همه
معنویات می­شود، آلوده بودن محیط و غرق شدن در شهوت پرستی و هوا پرستی است. محیط
آلوده همواره موجب تحریک شهوات و تن پروری و حیوان صفتی را فراهم می­کند…لذا
اقوام و ملت­های که تصمیم می­گیرند روح مذهب و اخلاق و شجاعت و شهامت و مردانگی را
در ملتی بکشند، وسایل عیاشی و شهوترانی و سرگرمی­های نفسانی آنهارا فراهم و تکمیل
می­کنند.»[xi]

3-
عمل نادرست برخی عالمان دینی: همان­گونه
که اصلاح رهبران دینی موجب اصلاح مردم و از علل رشد دین و گرایش مردم به ارزشها می­شود،
فساد و عملکرد ناشایست رهبران دینی و عالمان نیز موجب انحراف و دین­گریزی مردم
خواهد شد. زیرا وقتی مردم می­بینند مدعیان رهبری به گفتار خویش ایمان ندارند و
برخلاف دستورات دین عمل می­کنند، در صداقت دعوت شان شک می­کنند و در انجام اعمال
دینی دچار تزلزل می­شوند. قرآن تصریح دارد: «یَا
أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لاَ تَفْعَلُونَ‌».[xii]
اى کسانى که ایمان آورده‏اید، چرا چیزى می­‏گویید که انجام نمى‏دهید؟ ازنظر امام
علی۷ لغزش یک عالم موجب فساد عالم می­شود: «زله العالم تفسد العوالم.»[xiii]
در کلام مولا علی۷ آمده: «یا
جابر ان قوام الدین و الدنیا باربعه: عالم مستعمل علمه…فاذا ضیع العالم علمه
استنکف الجاهل ان یتعلم».[xiv]ای
جابر قوام دین و دنیا به چهار چیز است: عالمی که به علم خود عمل کند…هرگاه عالم
به علمش عمل نکند جاهل از فراگرفتن گریزان گردد. عمل درست و شایسته عالمان دین نقش
اساسی در گرایش م