علی حسن زاده

بلخاب از ولسوالیهای ولایت سرپل در شمال افغانستان است، دارای مراکز علمی و فرهنگی، گردشگری و دینی بسیاری است. بلخاب یکی از پایگاه های مقاومت مجاهدین در زمان اشغال ارتش سرخ شوروی سابق و سیطره حکومت ننگین گروه طالبان بود، آنان تمام توان را، از زمین و هوا جهت از هم پاشیدن نیروهای مقاومت بکار بستند؛ ولی باشکست ذلیلانه مواجه شده و با تلفات سنگین برگشتند و از تسخیر بلخاب اظهار عجز نمودند! زیرا بلخاب همانند دژی محکم و استوار، تسخیر ناپذیر است که هیج قدرتی توان نفوذ و سیطره برآن را ندارد.

یکی از دوستان در ولسوالی دره صوف نسبت به این دو منطقه «دره صوف و بلخاب» هزاره نشین شمال کشور که در کنارهم قرار دارند و از اهمیت بالا و والایی برخور دار است، تعبیر بسیار زیبایی دارد : هزاره جات چون یکاولنگ همانند دسته‏ای شمشیری می‏ماند که دارای دو لبه‏ای تیزی است؛ یکی بلخاب و دیگری دره صوف می‏باشد[۱]

در تابستان سال ۱۳۸۶ش در قالب هیأت مرجعیت دینی حضرت آیة الله العظمی محقق کابلی(مدظله) به شمال سفر نموده بودیم، از طریق دره صوف، آخرین نقطه متصل به یکاولنگ و از کوتل راه گردان وارد بلخاب شدیم. زمانی که روی کوتل راه گردان رسیدیم، آن قدر مرتفع بود که چهار طرف خود را به دقت نگریستیم، همه جا به آسانی قابل رویت بود، خود به این باور رسیدیم که اینجا بام دنیا است، اگر مبالغه نباشد همه جای کشور را از روی همین بلندی دیده می‏شود. از اتفاق روزگار، فشار خون یکی از همراهان در همین نقطه، بالا رفت و اظهار داشت: سرم می‏چرخد با استفاده از یک گولی پائین آورنده فشار؛ وضعیتش عادی گردید. هرچه پائین می رفتیم بر عمق درّه افزوده می‏شد، همین بنده خدا می‏گفت: به درون تنور می رویم.

به منطقه گُلوَرز نرسیده(خواجه نها، آب زلالی از زیر جاده و از میان سنگها بیرون می‏آید گفته می‏شد که مردم اطراف، این چشمه را به دید تقدس و زیارت می بینند، همیشه اینجا به زیارت می‏آیند! پشت جاده، کوه بلندی قرار داشت که وسط آن، غاری دیده می‏شد و در درب آن چوبهای خشکی به چشم می خورد، احتمال داده می‌شد زمانی، در دست رسی آدمی زاد بوده. این یکی از جاذبه های گردشگری است که سیاحان بدنبال آن به تحقیق می پردازند، با وسایل و امکانات کوهنوردی از روی کوه بالا رفته وارد غار می شوند تا به بینند که از چی زمانی این اثر تا کنون به این صورت باقی مانده است!؟ در واقع یک نقطه قدیمی و باستانی است!

بازهم یکی از دوستان که از همین سرزمین بود به ما گفت: اگر از مردم بلخاب پرسیده شود، آسمان بلخاب چگونه می‏باشد؟ خواهند گفت: (لوله) است! همه خندیدند! زیرا سرزمین بسیار شگفت انگیزی است! در گشت و گذاری که داشتیم به چیزهای نادری برخوردیم، از جمله در منطقه بنام چشمه گرم، آب صافی از زیر کوه بیرون می‌ آید خیلی داغ می باشد و بدون آب سرد با آن کسی نمی تواند خود را شستشو دهد،  اصلاً کوه ها و دره های این سرزمین دارای جاذبه های گردشگری و از نقاط سیاحتی است!

از مراکز مختلف فرهنگی دیدن به عمل آوردیم، مدارس علمی این منطقه را از نزدیک دیده و مورد مطالعه قرار دادیم، از این جهت رئیس  و اعضاء مؤثری انجمن علمی و فرهنگی میزان خاطراتم را در راستای حوزه های علمیه بلخاب خواستند تا برای نشریه معرفت به نگارش در آورم. ماهم فرمایش این بزرگوارن را که خود از نویسندگان و محققین می باشند اجابت نموده این نوشته را تهیه نمودیم.

بلخاب یک دره عمیق و طولانی است که رود خانه بند امیر در یکاولنگ از میان آن می گذرد تا خود را به بلخ برساند، دو طرفش را کوه های بلند و سر به فلک کشیده همانند دیوار قطور و بزرگ، بلند، طولانی و آهنین احاطه نموده یا در محاصره خود قرار داده که دره های کوچک چون: تگاب لوله، دره بازار ترخوج، دره مزار، طرف رود خانه که از یکاولگ می آید و… دره های بسیاری را در درون خود جای داده، این آب زلال و پاک که از مرکز هزاره جات و سرزمین شیران غرّش کنان بسوی بلخ باستان از این میان در حرکت است، در این منطقه مورد مصرفی چندانی ندارد، زیرا درّه تنگ و تاریک است. در تهی دره می توان درختان میوه و چوب را دید. بلخاب پایین در این اواخر برنج نیز مرسوم شده که کاشته شود! در شرایط فعلی در سراسر این سرزمین وسائل نقلیه می توانند حرکت کنند!

حوزه های علمیه بلخاب

در مجموع همه مناطق بلخاب دارای ۱۱ حوزه علمیه می باشد که شخصیتهای بزرگ و مؤثری را در دنیای این کشور در دامن خود پرورش داده و تربیت نموده و تقدیم امت اسلامی نموده است، این دره و کوه های آن دارای ثمرات و استفاده های برای نشر علم و دانش بوده است، در این میان می توان گفت: بلخاب دارای پشینه دور و دراز مراکز علمی و فرهنگی است. اولین مدرسه که در مناطق شیعه نشین تأسیس شده، در این منطقه می باشد!

شما به انتهای بلخاب به منطقه به نام: تلّه عاشقان سفر نمائید! حوزه علمیه کوچک و با دیوارهای گِلی و قدیمی و سقف و درب چوبی و اراضی موقوفه بسیاری برای آن می بینید! گرچه در شرایط فعلی مورد سوء استفاده های قرار گرفته ولی از قدمت زیادی برخور دار است، سالها در دل دره تنگ و عمیق تلخیهای روزگار را چشیده و شخص و شخصیتهای گوناگونی را دیده! زمانی بسیاری از آن می گذرد، بازهم خود را مرکز علم و دانش می گوید! گرچه در شرایط فعلی شبیه مکان متروکه می ماند تا یک مرکز آموزش علم! هیج کسی هم برای نگهداری آن جهت جاذبه گردشگری ترمیم ننموده، داشتن چنین مرکز فرهنگی، خود امتیاز علمی و فرهنگی این مردم را بالا می برد،

همین گوشه ها و درون درّه های عمیق و طولانی بوده که شیعه از دست برد حاکمان ستمگر متعصب بدور مانده و مردم با همان عقاید سنتی و دینی خود باقی مانده اند. هرآنچه را که از وضعیت ساختمانی و اراضی موقوفه و آموزشی حوزه های علمیه مربوط این ولسوالی را می بینید! در یک جدول فهرست گونه مطابق تاریخ تأسیس به نگارش در آورده و در اختیار جویندگان قرار دادیم تا مورد استفاده عموم پویندگان قرار گیرد.

قابل یاد آوری است که هرآنچه از آمار مدارس علمی بلخاب در این نگارش آمده تا سال ۱۳۸۶ش است، احتمال می رود که پس از این تاریخ تغییرات و تحولاتی پیش آمده باشد که ما از آن بی اطلاع باشیم: