رمضان اکبری مالستانی

چکیده:

امکانات و مواهب الهی گرچه در طبیعت فراوان است اما نامحدود نیست که هرگونه بخواهیم مصرف کنیم. ممکن است زیاده روی واستفاده بی­رویه به محرومیت نسلهای آینده و انسان­های دیگر منجر شود. ازاین­رو بررسی معیار الگوی مصرف در قرآن و حدیث و پیامدهای رعایت آن ضرورت معرفتی و عملی دارد. در این پژوهش واژه­ها و مفاهیم مرتبط با الگوی مصرف مانند اسراف، تبذیر، قوام و اقتار مورد توجه قرار گرفته که اسراف به معنای زیاده روی و خارج شدن از حد اعتدال و تبذیر همان ریخت و پاش است و قوام به معنای اعتدال و اقتار و قتر به معنای سخت­گیری است. اسراف، تبذیر و سخت­گیری درقرآن و حدیث نکوهش گردیده و قوام و اعتدال که با قانون آفرینش و تشریع هماهنگ بوده و مورد تایید عقل و عرف می­باشد. پیامدهای مثبت و سازنده رعایت اصلاح الگوی مصرف از نگاه قرآن و حدیث عبارت اند از: سلامتی و بهداشت، زندگی پویا و رو به رشد، شکوفایی معنوی، ذخیره برای آخرت، بی­نیازی از دیگران، آرامش خاطر و آسایش در زندگی، توسعه اجتماعی، استقلال سیاسی، اقتصادی و فرهنگی. این آثار در صورتی پدید می­آید که تمام افراد جامعه بویژه زمامداران و رهبران اجتماعی و دینی به رعایت اصلاح الگوی مصرف پای بند باشند.

مفاهیم کلیدی: اسراف، تبذیر، اعتدال، الگوی مصرف، پیامدها.

مقدمه

انسان برای ادامه زندگی خود به آب، هوا، انرژی، خوراک، پوشاک، مسکن، وسایل حمل و نقل، ابزار و لوازم گوناگون نیاز دارد که خداوند حکیم همه را به مقدر لازم در طبیعت قرار داده و جهان طبیعت را برای آسایش و کمال بشر آفریده است. اما این امکانات نامحدود نیست که هرچه بخواهیم بدون حساب و کتاب درآن تصرف نماییم و نعمت­ها و مواهب الهی را ضایع کنیم. استفاده انسان ازنعمت­های الهی باید درحد معقول و منطقی بوده، از زیاده روی و تجاوز خود داری شود، تا نسلهای آینده در تنگنا قرار نگیرند و ازنعمتهای خداوند محروم نگردند.

مکتب جاودانه و حیات بخش اسلام که با عقل و فطرت بشر هماهنگ است از یک­سو بهره برداری معقول و مشروع از مواهب و نعمت­های الهی را اجازه داده، ازسوی دیگر هرگونه افراط و زیاده روی در مصرف و هدر دادن نعمت­ها را به شدت منع نموده و انسان­ها را از اسراف و تبذیر برحذر داشته و اسراف­گران را به شدیدترین لحن نکوهش نموده‏است. درآموزه­های دینی راهکارهای درست مصرف تحت عنوان اعتدال و میانه روی ارائه شده که برای اصلاح الگوی مصرف در زمینه­های مختلف نقش سازنده و اساسی دارد.

ازاین رو پژوهش پیرامون پیامدهای رعایت اصلاح الگوی مصرف صحیح از نگاه قرآن و حدیث ضرورت علمی و عملی دارد، تا ازیک سو به هنجارها و تعالیم دینی معرفت حاصل شود، از سوی دیگر در مقام عمل مورد توجه جامعه اسلامی قرار گیرد و راهکاری باشد برای جلوگیری از اسراف و تبذیرهای فراوان که در سطوح مختلف جامعه جریان دارد. در حالی که بخش و سیع مردم مستمند و بینوا به نان شب خود نیاز دارند. اگر به جای این همه اسراف و تبذیرها به محرومان و فقرای جامعه اسلامی رسیدگی شود، آنان هم به زندگی آبرومندانه خواهند رسید.

مفاهیم وکلیات

برای هموار شدن زمینه بحث ابتدا باید به مفاهیم پرداخته شود که مراد از اسراف و تبذیر، تقتیر، اعتدال و قوام چیست؟

۱٫ اسراف: واژه اسراف و مشتقات آن حدود۲۳ بار در قرآن به کار رفته. اسراف درلغت به معنای تجاوز از حد، خطا و هرنوع مصرف که از حد اعتدال خارج باشد، آمده است.(فیومی، مصباح المنیر).اسراف معنای گسترده دارد که هرگونه تجاوز ازحد را در کاری که انسان انجام می­دهد، دربر می­گیرد، ولی به صورت غالب در مورد هزینه­ها و خرجها گفته می­شود(مفردات راغب). درلسان العرب آمده: «اسراف مجاوزه القصد اما السرف الذی نهی الله عنه فهو ما انفق فی غیر طاعه الله قلیلا کان او کثیرا. قال سفیان، لم یسرفوا ای لم یضعوه فی­غیرموضعه». از نگاه قرآن اسراف نقطه مقابل سخت­گیری آمده که حد وسط آن دو، اعتدال است. «والذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و کان بین ذلک قواما»(۶۷فرقان) کسانی که به هنگام انفاق نه اسراف می­کنند و نه سخت­گیری و بخل می­ورزند، بلکه در میان این دو، حد اعتدال و میانه را می­گیرند(تفسیرنمونه، ج۱۲ ص ۹۷ ).

۲٫ تبذیر: واژه تبذیر و مشتقات آن از لحاظ معنا ارتباط نزدیک با اسراف دارد و سه بار در آیات ۲۶ و ۲۷ سوره اسراء آمده است. درلغت به معنای افساد و تباه ساختن اموال است که در اصل به معنای دور ریختن یا پاشیدن بذر در مکان نامساعد و به روشی نا درست بوده و برای هر نوع پاشیدگی و بی­نظمی که به ضایع شدن چیزی منجر شود به استعاره گرفته شده‏است.(لسان العرب). معادل فارسی آن ریخت و پاش است. تبذیر آن است که مال در غیر موردش مصرف شود هرچند کم باشد و اگر در موردش صرف شود تبذیر نیست هرچند زیاد باشد. چنانچه از امام صادق(ع) نقل شده «من انفق شیئا فی­غیر طاعت الله فهو مبذر و من انفق فی سبیل الله فهو مقتصد»(تفسیرنمونه ج۱۲ ص ۸۶ ).

اسراف و تبذیر با وجود ارتباط نزدیک باهم، تفاوت­های نیز دارند. اسراف مفهوم فراگیر داشته شامل هرنوع تجاوز، خارج شدن از حد اعتدال، خطا و انحراف(اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی و…)می­شود بدون آنکه چیزی را ضایع کرده باشد؛ اما تبذیر بیشتر درامور مالی و اقتصادی و به ندرت در موارد دیگر به کار می­رود. اسراف گاهی بر زیاده روی در اعمال مباح نیز اطلاق می­شود مانند زیاده روی در خوردن که اصل آن تا حد نیاز جایز است و گاه در خصوص مصارف نابجا و ناشایست، اگر چه اندک باشد. بنا براین مصادیق آن را می­توان از دو نوع کمی و کیفی دانست. اما تبذیر و ریخت و پاش بیشتر به صورت کیفی و در خصوص مصارف نا شایست کاربرد دارد که به تضییع و اتلاف منجرشود. ولی گاهی این دو در یک معنا و حتی به صورت تاکید پشت سرهم آمده‏اند. چنانکه در نهج البلاغه آمده است. «الا ان اعطاء المال فی غیرحقه اسراف و تبذیر» مصرف کردن مال در غیر مورد استحقاق تبذیر و اسراف است.

۳٫ تقتیر: تقتیر از نظر لغت به معنای سخت­گرفتن و تنگ گرفتن در انفاق و بخل ورزیدن در مصرف مال است. فیروز آبادی درقاموس می­نویسد: اقتر بمعنی ضیق فی­النفقة. (قاموس، ج۲ ،ص ۱۱۳ و لسان العرب، ج۵ ، ص۷۰ ).

۴٫ تقدیر: تقدیر نیز از واژگانی است که در اصلاح الگوی مصرف کاربرد دارد. تقدیر و قدر به معنای اندازه گرفتن و تدبیر امورآمده‏است.

نکوهش اسراف و تبذیر در قرآن و حدیث

شریعت پاینده و پویای اسلام که با قانون آفرینش هماهنگ است برای ادامه حیات و سعادت مادی و معنوی بشر برنامه­های سازنده دارد و برای ابعاد مختلف زندگی بشر آموزه­ها و دستورات روشن دارد که اگر به این آموزه­ها توجه شود مشکلات فردی و اجتماعی جوامع بشری کاهش یافته، راه صلح و صفا، سعادت و آرامش هموار می­گردد. بدون شک امروزه بسیاری از گرفتاریها و رنجهای مردم جهان ناشی از کنار گذاشتن آموزه­های دینی و اسیر شدن در دام شهوت، خود خواهی، تجمل گرایی و دنیا پرستی است، که یک عده از پر خوری و مصرف­گرایی به امراض گوناگون مبتلااند، بخش وسیع مردم از فقر و محرومیت رنج می­برند.

اسلام برای پیشگیری از انواع بیماری­ها، محرومیت و فقر عمومی معیار متعادل استفاده از نعمت­های الهی را بیان کرده و هرگونه زیاده روی و ضایع ساختن این مواهب را به شدت نکوهش نموده است. تعالیم اسلامی روی مصرف متعادل به اندازه­ای تاکید دارد که در مورد انفاق و بخشش به مستمندان نیز از زیاده روی منع کرده، در حد متعارف و معتدل مجاز دانسته است.

آیات وروایاتی که در نکوهش اسراف و تبذیر وارد شده زیاد است و به چند مورد اشاره می­شود:

الف) اسراف و تبذیر درقرآن: خداوند درباره عبادالرحمن می­فرماید؛ آنها دربذل و بخشش اسراف و سخت گیری نمی‏کنند و حد اعتدال را رعایت می­کنند: «والذین اذا انفقوا لم یسرفوا ولم یقتروا و کان بین ذلک قواما»(۶۷ فرقان).

کلمه قوام در آیه به معنای حد وسط و معتدل است. یعنی بندگان رحمان انفاق می­کنند و انفاق شان همواره در حد وسط و میان اسراف و اقتار است. صدر آیه دو طرف افراط و تفریط در انفاق را نفی کرده و ذیل آن حد وسط را اثبات نموده است(تفسیرالمیزان، ج۱۵، ص۳۳۲).درآیه۱۴۱ انعام فرموده: «وآتوا حقه یوم حصاده و لاتسرفوا انه لایحب المسرفین»، هنگام بهره برداری از محصولات، حقوقی را که باید به نیازمندان بدهید بپردازید و زیاده روی نکنید که خدا اسراف کنندگان را دوست ندارد.

درآیه دیگر مسرفین از اصحاب جهنم شمرده شده: «وان المسرفین هم اصحاب النار»(غافر/۴۳)، اسراف کنندگان یاران دوزخ اند. ازنظر قرآن اسراف یک روش فرعونی است: «وان فرعون لعال فی الارض و انه لمن المسرفین»(یونس/۸۳)، به راستی که فرعون در زمین برتری جوی می­کرد و از اسراف کاران بود. و در آیه ۳۱ دخان می­گوید: «انه عالیا من المسرفین»، او برتری جو ومستکبر و اسراف­گر بود. روشن است که فرعون در تمام عرصه­های سیاسی، اقتصادی و مذهبی از حد مشروع و معقول تجاوز می­نمود و بی­نهایت ظلم و ستم روا می­داشت. بنابراین در فرهنگ قرآن هرگونه ظلم و ستم بر مردم ازسوی زمام داران یک نوع اسراف و زیاده روی بوده و خاصیت فرعونی است.

گاهی اسراف در مسایل ساده مانند خوردن و آشامیدن مورد نکوهش قرار گرفته‏است: «یابنی آدم خذوا زینتکم عند­کل مسجد و کلوا واشربوا انه لایحب المسرفین»ا(عراف/۳۱)، ای فرزندان آدم زینت خود را هنگام رفتن مسجد با خود بردارید و بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید که خداوند اسراف کنندگان را دوست ندارد. گاهی انتقام­گیری و قصاص بیش ازحد به اسراف تعبیر شده‏است: «ومن قتل مظلوما فقد جعلنا لولیه سلطانا فلا یسرف فی القتل انه کان منصورا»(اسراء/ ۳۳ )، و هرکس که مظلومانه کشته شده، پس برای سرپرستش تسلطی(برقصاص)قرار دادیم؛ اما در قتل زیاده روی نکنید، چرا که او یاری شده خدا است. گاهی در مورد داوری و قضاوت که منجربه کذب و دروغ شود به کار رفته‏است: «…ان الله لایهدی من هومسرف کذاب»(غافر/۲۸ )، خداوند هدایت نمی­کند کسی را که اسراف کار و دروغگو است. گاهی در مورد اعتقادات نادرست که منتهی به شک و تردید شود اسراف به­کار رفته»…کذلک یضل الله من هو مسرف کذاب»(غافر/۳۴ )، این­گونه خداوند اسراف کار دروغگو را گمراه می­کند.

درآیه دیگر اسراف به معنای هرگونه گناه آمده: «قل یا عبادی الذین اسرفوا علی انفسهم لاتقنطوا من رحمه الله…»(زمر/۵۳ )، به آن بندگان من که برنفس خود در اثر ارتکاب گناه اسراف نموده اند بگو که از رحمت خدا نا امید نشوند. درآیه۱۴۱ انعام پس ازبیان نعمت­های فراوان و اجازه خوردن از آنها بقدر نیاز از اسراف منع نموده‏است: «…ولاتسرفوا انه لایحب المسرفین»، اسراف نکنید که خداوند اسراف کاران را دوست ندارد. درکل بدست می­آید که اسراف کاران درزمره دشمنان خدا قرار دارند.

از نگاه قرآن اسراف با فساد رابطه تنگاتنگ دارد و یک نوع بی­نظمی در نظام هماهنگ هستی است که با نظم خاص جریان دارد.(۱۵۲ و۱۵۲)شعرا خطر عظیم پیروی از مسرفین بیان شده: «لاتطیعوا امرالمسرفین- الذین یفسدون فی الارض و لایصلحون»، از فرمان مسرفان اطاعت نکنید، همان­هاکه درزمین فساد می­کنند و اصلاح نمی­کنند.

منظور از اطاعت مسرفان، تقلید و پیروی کورکورانه از ایشان، در اعمال و روش زندگی است و مراد از مسرفین اشراف و بزرگانی هستند که دیگران آنان را پیروی می­کنند. اما مسرفین چه کسانی هستند؟درآیه بعد معرفی شده که مسرفین از مرز حق تجاوز نموده، از حد اعتدال بیرون شده­اند، درزمین فساد می­کنند و اصلاح­گر نیستند.(المیزان، ج۱۰، ص ۱۶۶). از این رو درآیات متعدد تصریح شده که از روش مسرفین پیروی نکنید.

قرآن همانگونه که اسراف را نکوهش نموده، تبذیر را نیز مذموم دانسته است. تبذیر ریخت و پاش و ضایع کردن نعمت­ها و مواهب الهی در طبیعت است از قبیل خوراک، پوشاک، مسکن، وسایل حمل و نقل و… خداوند مبذرین را برادران شیطان خطاب نموده: «وآت ذالقربی حقه والمسکین وابن السبیل و لاتبذر تبذیرا- ان المبذرین کانوا اخوان الشیاطین و کان الشیطان لربه کفورا(۲۶ و ۲۷ اسراء)، این آیه در باره انفاق به ذوی القربی و مساکین و فقراء نازل شده، ولی با وجود لزوم بذل و بخشش به مستحقین، از تبذیر نهی شده که انسان مال خود را برای خویشاوندان، فقراء و مساکین بیش از حد منطقی و معقول انفاق نکند که اسراف و تبذیر است. این مورد خصوصیت ندارد، بلکه تبذیر در تمام امور ممنوع بوده و برادری با شیاطین است یعنی تبذیر کنندگان شیطان است و شیطان کفران نعمت­های پروردگار را کرد، اینها نیز مانند شیطان کفران نعمت­های خدا را می­کنند و در غیر مورد نیاز، مصرف می­کنند.

در ادامه همین آیات از افراط و تفریط در انفاق نهی نموده و از عواقب ناگوار آن هوشدار داده است:«ولا تجعل یدک مغلولة الی­عنقک ولا تبسط کل البسط فتقعد ملوما محسورا.»(۲۹ اسراء)، ازاینکه رعایت اعتدال در همه چیز حتی در انفاق و کمک به دیگران شرط است. در این آیه روی اعتدال تأکید کرده که دست خود را برگردن خویش بسته قرار ندهید. یعنی مانند بخیلان در کمک به دیگران دست بسته مباش و از سوی دیگر دست خود را فوق العاده گشاده مدار و بذل و بخشش بی­حساب مکن که از کار بمانی و مورد ملامت این و آن قرار نگیرید. منظور از محسود در این­جا شخص خسته و وا مانده است که از رسیدن به مقصد عاجز است.( نمونه، ج ۱۲، ص ۹۱).

در مجموع از آیات قرآن بدست می­آید که زیاده روی و تجاوز از حد شرعی و عرفی در مصرف کردن نعمت­های الهی ممنوع است و انسان مؤمن باید از اسراف اجتناب نموده در تمام امور حتی انفاق برای مستمندان حد اعتدال و متعارف را در پیش گیرد و کاری نکند که منجر به اسراف و تبذیر شود، زیرا اسراف سرچشمه فساد و بدی­ها است. البته حد متعارف باتوجه به شرایط اجتماعی و اوضاع و احوال افراد و جوامع متفاوت است، از این لحاظ نمی­توان الگوی واحد ارائه داد، بلکه میزان آن را عرف تعیین می­کند.

ب)اسراف و تبذیر در روایات: در روایات معصومین(ع)به اجتناب از اسراف و تبذیر در موارد مختلف زندگی مانند: خوراک، پوشاک، منزل، وسیله حمل و نقل، آب، انفاق کردن به مستمندان، امور بیت المال در ادارات دولتی اشاره شده و روش اعتدال در مصرف مورد تاکید قرار گرفته و زیاده روی به شدت نکوهش شده است.

امام علی(ع)در نهج البلاغه فرموده: «الا ان اعطاء المال فی غیر حقه تبذیر و اسراف و یرفع صاحبه فی­الدنیا و یضعه فی­الآ خره و یکرمه فی­الناس و یهینه عندالله»؛ آگاه باشید مال را در غیر مورد استحقاق صرف کردن، تبذیر و اسراف است، ممکن است این عمل انسان را در دنیا بلند مرتبه کند اما در آخرت پست و حقیر خواهد کرد. در نظر توده مردم ممکن است سبب اکرام گردد، اما در پیشگاه خدا موجب سقوط مقام انسان خواهد شد.

امام صادق(ع)ذیل آیه ۲۷ سوره اسراء فرموده: «من انفق شیئا فی­غیر طاعت الله فهو مبذر و من انفق فی­سبیل الله فهو مقتصد»؛ کسیکه در غیر راه خدا انفاق کند تبذیر کننده است و کسیکه در راه خدا انفاق کند میانه رو است»( تفسیر صافی، ج۴، ص ۱۸۳).

رسول اکرم(ص) روزی ازکنار سعدکه یکی از اصحاب بود، گذشت درحالی که وضو می‏گرفت و آب زیاد می­ریخت، حضرت فرمود: ای سعد؛ این همه اسراف برای چیست؟سعد گفت: آیا دروضوهم اسراف می­شود؟ فرمود: بله؛ حتی اگر درلب نهر جاری باشی.(همان).

از امام صادق(ع)سوال شد، آیا درکارحلال نیز اسراف ممکن است؟ فرمود: بله (همان). امام صادق۴روزی خرما طلب نمود و یکی از حاضران در مجلس خرما می­خورد و هسته­اش را بیرون می­انداخت. امام اورا منع کرده فرمود: این عمل مصداق تبذیراست و خداوند عمل ناپسند را دوست ندارد(همان).

دراین روایت اسراف و تبذیر به یک معنا آمده و به میانه­روی و اعتدال تاکید شده است. ازسوی دیگر به مورد خاص تعلق ندارد، می­توان ازآن معنای وسیع را فهمید که اسراف وتبذیر در تمام عرصه­های زندگی مذموم و ناپسند است.

از زیاده روی در محبت و ولایت نیز نهی شده زیرا ممکن است به غلو منجرشود. امام صادق(ع)فرموده: در محبت و ولایت علی(ع)زیاده روی نکنید(تفسیر صافی، ج۴ ، ص ۱۸۳ ).

امام علی(ع) در نامه­ای به زیاد فرموده است: «دع الاسراف مقتصدا، واذکرفی­الیوم غدا، وامسک من المال بقدر ضرورتک، و قدم الفضل لیوم حاجتک»(نهج البلاغه، نامه ۲۱ ). اسراف را رهاکن و میانه روی را در پیش گیر و امروز به یاد فردا باش و از مال به اندازه ضرورتت نگه دار و اضافی را برای روز نیازمندیت(قیامت) پیش فرست. در جای دیگر راجع به عواقب اسراف فرموده: «السرف مثواه و القصد مثراه»؛ اسراف موجب هلاکت و میانه­روی مایه زیاد شدن ثروت است(میزان الحکمه، ج۵ ).

امام علی(ع)اسراف را سبب نابودی مال می­داند: «الاسراف یفنی الجزیل»؛ اسراف ثروت زیاد را به باد فنا می­دهد(غررالحکم).از دیدگاه امام علی۴اسراف زشت ترین بخشش است«اقبح البذل السرف»(نهج البلاغه، خ۱۹۴).

امام سجاد(ع)دردعای خویش فرموده است: «وامنعنی من السرف و حصن رزقی من التلف و وفر ملکتی بالبرکه فیه و اصب بی سبیل الهدایه للبرفیما انفق منه»(میزان الحکمه،ج۵). پروردگارا مرا از زیاده روی باز دار و روزیم را از تلف شدن نگاهدار و داراییم را با برکت دادن به آن افزون گردان و راه مصرف آن را در کارهای خیر به من بنمایان.

امام علی(ع)فرمود: «کل مازاد علی الاقتصاد اسراف»؛ هرچه بیش از حد میانه روی باشد اسراف است. نیز فرمود: «مافوق الکفاف اسراف»؛ بیش از اندازه کفایت اسراف است. یا اینکه: «من لم یحسن الاقتصاد اهلکه السرف»؛ هرکس به خوبی میانه روی نکند، اسراف اورا هلاک خواهد کرد. و ازپیامدهای اسراف است که فرمود: «کثره السرف یدمر» اسراف زیاد ویران­گر است(غررالحکم).

رسول اعظم(ص)از زیاده روی درخوردن و آشامیدن نهی فرمود: «لاتمیتوا القلوب بکثره الطعام والشراب فان القلب یموت کالزرع اذا کثرعلیه الماء»؛ قلبهای خودرا نمی رانید به واسطه زیاد خوردن و آشامیدن بدرستی که قلب می­میرد مانند زراعت زمانی که به بسیاری آب ضایع می گردد(مجموعه ورام،ج۱، ص۴۶). در حدیث دیگر فرمود: «افضلکم منزله عندالله تعالی اطولکم جوعا و تفکرا و ابغضکم الی­الله تعالی کل نئوم وآکول و شروب»؛ بلند مرتبه ترین شما نزد خدا کسی است که گرسنگی بیشتر می­کشد و بیشتر تفکر و اندیشه می­کند و دشمن ترین شما نزد خدای تعالی کسی است که بسیار خورد و بسیار آشامد و بسیار خوابد(مجموعه ورام، ج۱، ص۱۰۰ ).

حضرت لقمان نیز به فرزندش نصیحت نمود: «یا بنی اذا امتلئت المعده نامت الفکر و خرست الحکمه و قعدت الاعضاء عن­العباده»؛ ای فرزندم؛ زمانی که معده پرگردید، دیده فکر و هوش به خواب می­رود، زبان حکمت لال می­گردد و اعضاء و جوارح از بندگی باز می­ماند(محجه البیضاء، ج۵ ، ص۱۵۱ ).

الگوی مصرف در قرآن و حدیث

همان­گونه که اسراف و تبذیر تمام عرصه­های زندگی انسان را فرا می­گیرد، راه­های علاج و اصلاح الگوی مصرف نیز در بخش­های مختلف بیان شده که به پاره­ای از آنها اشاره می­گردد. در قرآن و حدیث الگوی  درست مصرف در همه چیزهمان رعایت اعتدال است که با قانون آفرینش و تشریع هماهنگ بوده، عقل و عرف نیزآن را تایید می­کنند.

در قرآن روشن­ترین معیار الگوی مصرف در در دو مورد بیان شد؛ یکی آنجا که خداوند درباره عبادالرحمن می­فرماید که آنها دربذل و بخشش اسراف و سخت­گیری نمی­کنند و حد اعتدال را رعایت می­کنند: «والذین اذا انفقوا لم یسرفوا ولم یقتروا و کان بین ذلک قواما»(۶۷ فرقان). در این آیه روی اجتناب از زیاده روی و تکیه بر اعتدال و حد وسط تاکید شده که این روش اهل ایمان است. بنا براین کسانی که خودرا مومن می­دانند باید این صفت را داشته باشند و در تمام امور اعم از خوراک، پوشاک، مسکن، ماشین، انفاق به مستمندان، جشن­ها و مهمانی­ها میانه رو باشند، که عقل سلیم و عرف میزان آن را تشخیص می­دهند. در غیر این صورت در ایمان خود تجدید نظر نمایند به ویژه زمامداران و دولت مردان که با بیت المال و اموال عمومی سر و کار دارند. امروزه بیش­ترین دارایی ملت­ها توسط اسراف و تبذیر دولت­ها و تشریفات بی­فایده آنان ازبین می­رود.

مورد دوم در سوره اسراء بعد ازآنکه از تبذیر و ریخت و پاش نهی‏کرده و مبذرین را برادر شیطان تلقی نموده، می­فرماید: «ولا تجعل یدک مغلوله الی­عنقک ولا تبسط کل البسط فتقعد ملوما محسورا»(۲۸ اسراء). از اینکه رعایت اعتدال در همه چیز حتی در انفاق و کمک به دیگران پسندیده است، در این آیه روی اعتدال تاکید شده که؛ دست خود را برگردن خویش بسته قرار مده، یعنی مانند بخیلان در کمک به دیگران دست بسته مباش و از سوی دیگر دست خود را فوق العاده گشاده مدار و بذل و بخشش بی­حساب مکن که از کار بمانی و مورد ملامت این و آن قرار گیری و از مردم جدا شوی. منظور از محسود در این­جا شخص خسته و وا مانده است که از رسیدن به مقصد عاجز است.(تفسیر نمونه، ج۱۲ ، ص۹۱ ). این آیه در مورد انفاق به خویشان، مساکین و در راه ماندگان به اعتدال دستور داده که باید حد اعتدال رعایت شود. وقتیکه در انفاق به مستحقین که یک عمل پسندیده است، رعایت اعتدال لازم باشد، در سایر امور زندگی به طور قطع رعایت اعتدال ضروری است. بنا براین الگوی درست مصرف در قرآن میانه­روی و اعتدال است که انسان مومن باید در همه امور زندگی خود به دقت رعایت نماید و از قید و بند رواج­های ناپسند و کمرشکن و چشم و هم چشمی­ها، خود را رها سازد و بر طبق معیار قرآنی زندگی خود را هماهنگ نماید.

در حدیث معصوم(ع)نیزالگوی مصرف معقول به صورت مفصل بیان شده، که به چند نمونه اشاره می­گردد. امام صادق(ع)در بیان میانه روی و اعتدال، مقداری سنگریزه از زمین برداشت و مشت خود را بست و فرمود: این اقتار(سخت­گیری)ورزیدن است، سپس مشت دیگری بر داشت و دست خود را چنان کشود که سنگریزه­ها به زمین ریخت؛ آنگاه فرمود: این اسراف است. بار سوم مشت دیگری برداشت و دست خود را کمی باز کرد به طوری که مقداری از سنگریزه­ها ریخت و مقداری در دستش باقی ماند، سپس فرمود: این قوام و اعتدال است (میزان الحکمه، ج۵).

در روایت دیگر امام صادق۴به شخصی فرموده: تقوای الهی پیشه کن و اسراف منما و از بخل و سخت­گرفتن پرهیز نما، بلکه حد وسط را همیشه رعایت کن، چرا که تبذیر از مصادق اسراف است و خداوند از تبذیر نهی نموده‏است(تفسیر صافی).

از امام کاظم(ع)در باره نفقه بر عیال پرسیده شد، در جواب فرمود: «مابین المکروهین: الاسراف والاقتار»، درنفقه عیال زیاده روی و سخت­گیری نشود، بلکه میان دو امر ناپسند (اسراف و سخت­ گیری) یعنی اعتدال رعایت شود(میزان الحکمه).

امام علی(ع)به میانه روی در خوردن دستور داده و اعتدال را معیار الگوی مصرف قرار داد: «علیکم بالقصد فی­المطاعم، فانه ابعد من السرف و اصح للبدن و اعون علی العباده»؛ برشما باد به میانه‏روی در خوراکیها که هم از اسراف بدور است و هم برای سلامتی بدن مناسب­تر و هم برای عبادت بهتراست(غررالحکم).

امام صادق(ع)در مورد ازدواج فرمود: «و ینکحوا قصدا»؛ آنچه را خداوند روا داشته این است که مردم با هزینه معتدل ازدواج کنند(تفسیرعیاشی، ج۲ ، ص۱۳ ). امروزه رسم و رواج­های باطل و کمرشکن واسراف و تبذیرهای بی­حد و حصر و خلاف شرع و عقل در مراسم عقد و  عروسی، دست و پای جوانان را بسته و ازدواج را به یک مشکل بزرگ تبدیل نموده است. در جامعه جنگ زده ما افغانستان که زندگی عامه مردم زیر خط فقر قرار دارد، مراسم عروسی، ختم وتجلیل اموات، مهمانی­ها، و برخی همایش­های سیاسی و مذهبی خارج از حد متعارف و مصداق روشن اسراف و تبذیر بوده در شان جامعه محروم ما نمی­باشد. بطوریکه اطراف ما هزارن انسان از گرسنگی رنج می­برند، ولی دراین مراسم­ها مقدار انبوه غذا نفله گردیده بیرون ریخته می­شود.

ابوطیفور از امام هادی(ع)در باب وسیله نقلیه روایت نموده‏است: «سالنی ابوالحسن علی الهادی(ع)ای­شیئ ترکب؟ قلت:حمارا. فقال: بکم بعته؟ فقلت بثلاثه عشردینارا، فقال: ان هذا لهو السرف ان تشتری حمارا بثلاثه دینارا و تدع برذونا…»؛ ابو طیفور پزشک می­گوید: امام هادی(ع)ازمن پرسید، برچه مرکبی سوار می­شوی؟گفتم برالاغ، فرمود: آن را چند خریده‏ای؟گفتتم: سیزده دینار. فرمود: این اسراف است که خری را به سیزده دینار بخری و یابوی را ارزان نخری…(سفینه البحار، ج۱، ص ۶۱۶).

در باب مسکن نیز رعایت اعتدال و اجتناب از اسراف مورد تأکید قرار گرفته است. رسول اعظم(ص)فرمود: «من بنی بیتا ریاءآ و سمعه حمله یوم القیامه الی­سبع ارضین، ثم یطوقه نارا فی عنقه ثم یرمی به فی­النار. فقلنا یارسول الله کیف بنی ریاءا و سمعه؟ قال: یبنی فضلا علی­ما یکفیه. و یبنی مباهاه»؛ هرکس بنای را برای ریا یا برای اینکه به گوش مردم برسد، بسازد اورا در قیامت به هفت طبقه زمین می­برد، پس بصورت گردنبندی آتشین بر گردن او در می­آید و آنگاه همراه با آن در آتش فرو افکنده می­شود. گفتم یارسول الله؛ خانه چگونه به ریا و سمعه ساخته می­شود؟ فرمود: به اینکه بیش از اندازه کفاف بسازد، یا برای اینکه به آن ببالد(وسایل الشیعه، ج۳ ، ص۵۸۸ ).

امام صادق(ع)نیز فرمود: «مابنی فوق ما یسکنه، کلف حمله یوم القیامه». آنچه بیش از نیاز ساخته شود، صاحب آن در قیامت مکلف به حمل آن می­شود(همان). در حدیث دیگر فرموده:«کل بناء لیس بکاف فهو وبال علی صاحبه یوم القیامه»؛ هر بنای که بیش از قدر کفاف و بسندگی باشد در روز قیامت وبال و عقوبتی برای صاحب آن خواهد بود(همان).

ازاین روایات بدست می­آید که در تهیه مسکن باید حد اعتدال رعایت شود و معیار آن مقدار نیازمندی انسان است که اگر بیش از حد نیاز ساخته شود، اسراف و خلاف شرع است و باعث عقوبت اخروی و پیامد­های ناگوار در دنیا خواهد شد.

در مصرف آب نیز به اعتدال تاکیدشده. آب نعمت گران بهاء و منشا حیات است که خداوند آفرینش همه جنبندگان را از آب می­داند: «والله خلق کل دابه من ماء»(نور/۴۵ ). امام صادق(ع) در تعبیر زیبای فرمود: «طعم آب، طعم حیات و زندگی است(وسایل­الشیعه،ج۲۵، ص۲۳۴ ). رسول اکرم(ص)روزی ازکنار سعد، که یکی از اصحاب بود، گذشت درحالی که وضو می­گرفت وزیاد آب می­ریخت، حضرت فرمود: ای سعد؛ این همه اسراف برای چیست؟سعد گفت آیا دروضوهم اسراف می شود؟ فرمود: بله؛ حتی اگر درلب نهر جاری باشی(میزان الحکمه). نیز از آن حضرت روایت شده که«وضو، بایک مد و غسل با یک صاع آب انجام گیرد. و به زودی پس از من کسانی خواهند آمد که این مقدار را اندک می­شمرند، اینان بر خلاف سنت من هستند»(وسایل الشیعه، ج۱ ص۳۳۸).

مصرف نان نیز از دید معصومین(ع)مخفی نمانده و راجع به آن سفارش شده است. امام صادق(ع)از پیامبر اکرم(ص)روایت نموده: «اکرموا الخبز، فانه قد عمل فیه ما بین العرش الی­الارض، وما فیها من­کثیر من­خلقه»(کافی،ج۶ ،ص۳۰۲ )؛ پیامبر فرمودند: ارزش نان را بزرگ بشمرید، که برای فراهم آمدن آن، هرچه میان عرش تا زمین است و بیشتر آفریده­های روی زمین، کار می­کنند.

امام سجاد(ع)در دعای سی­ام صحیفه سجادیه فرموده‏است: «اللم صل علی­محمد و آل محمد و احجبنی عن­السرف و الازدیاد، و قومنی بالبذل و الاقتصاد، و علمنی حسن التقدیر، و اقبضنی بلطفک عن­التبذیر…»؛ خدایا مرا از اسراف و زیاده روی دور ساز و به بخشیدن با میانه روی توانم ده و راه خرج کردن درست را به من بیاموز و به لطف خود دست مرا از تبذیر ببند و روزی مرا از راه حلال به من برسان و خرج کردنم را در دراه نیکو کاری قرار ده.

پیامدهای الگوی مصرف در قرآن و حدیث

تا اینجا معنا و مفهوم واژه­های مرتبط با الگوی مصرف، نکوهش اسراف، تبذیر و سخت­گیری، معیار الگوی مصرف در قرآن و حدیث که اعتدال و میانه­روی باشد در حوزه­های گوناگون زندگی به طور گذرا بررسی شد. در این قسمت به پیامدها و آثار رعایت الگوی مصرف در قرآن و حدیث، پرداخته می­شود.

۱٫ بهداشت و سلامتی: از آثار ارزنده و مهم رعایت الگوی مصرف و خود داری از اسراف و تبذیر، سلامتی جسمی و روانی است که در نتیجه به طول عمر می­انجامد. درآیه۳۱ اعراف دستور مهم بهداشتی داده شده: «کلوا و اشربوا و لاتسرفوا»بخورید و بیاشامید و زیاده روی نکنید.

این دستور در ظاهر ساده به نظر می­رسد، ولی امروزه ثابت شده که از مهمترین دستورات بهداشتی همین آیه است. پژوهشهای انجام شده این نتیجه را به­دست می­دهد که سرچشمه بسیاری از بیماریها، غذاهای اضافی است که بصورت جذب نشده در بدن انسان باقی می­ماند. این مواد اضافی هم بار سنگین برای قلب و سایر دستگاههای بدن، و هم منبع آماده برای انواع عفونت­ها و بیماریها است. از این رو، نخستین گام برای درمان بسیاری از بیماریها، این است که این مواد مزاحم که در حقیقت زباله­دان تن انسان هستند، سوخته شوند و جسم پاکسازی گردد. عامل اصلی تشکیل دهنده  این مواد مزاحم، اسراف و زیاده روی در تغذیه است، و راه جلو گیری از آن جز رعایت اعتدال در تغذیه نیست. بویژه در عصرما که بیماریهای گوناگون مانند؛ بیماری­قند، چربی­خون، تصلب شراین، نارساییهای کبد و انواع سکته­های قلبی فراوان شده، افراط در تغذیه با توجه به عدم تحرک جسمانی کافی، یکی از عوامل اصلی محسوب می­شود، و برای از بین بردن اینگونه بیماریها، راهی جز تحرک کافی و میانه روی در خوراک نیست (تفسیرنمونه، ج ۶ ، ص۱۵۳ ).

داستان جالبی در مجمع البیان نقل شده که هارون رشید طبیب مسیحی ماهری داشت، روزی این طبیب به علی ­بن­ حسین ­بن ­واقد(دانشمنداسلامی)گفت: من درکتاب اسلامی شما چیزی در باره طب نمی­یابم، در حالیکه دانش مفیدبردو گونه است؛ علم ادیان و علم ابدان. او در پاسخش گفت: خداوند همه دستورات طبی را در نصف آیه از کتاب خویش آورده: «کلوا و اشربوا و لاتسرفوا»؛ بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید.

پیامبر ما نیز طب را در این دستور خویش خلاصه کرده: «المعده بیت کل­داء و الحمیه راس کل­دواء واعط کل­ بدن ما عودته»؛ معده خانه همه بیماریها است و امساک سرآمد همه داروها، و آنچه بدنت را عادت داده­ای(عادتهای درست و مناسب)آن را از او دریغ مدار. طبیب مسیحی پس از شنیدن این سخن گفت:«ماترک کتابکم و نبیکم لجالینوس طبا» قرآن شما و پیامبر شما برای جالینوس(طبیب معروف) طبی باقی نگذاشته است(مجمع البیان، ج۹ ، ص ۸۸ ).

در این زمینه پیامبر(ص) می‏فرماید: «لاتمیتوا القلوب بکثره الطعام والشراب فان القلب یموت کالزرع اذا کثرعلیه الماء»؛ قلبهای خودرا نمی­رانید به واسطه زیاد خوردن و آشامیدن بدرستی که قلب می­میرد مانند زراعت زمانی که به بسیاری آب ضایع می‏گردد(مجموعه ورام،ج۱، ص۴۶ ).

امام علی(ع)میانه روی در تغذیه را مایه سلامتی بدن  دانسته و فرموده است: «علیکم بالقصد فی المطاعم، فانه ابعد من السرف و اصح للبدن و اعون علی العبادة»؛ برشما باد به میانه­روی در خوراکیها که هم از اسراف بدور است و هم برای سلامتی بدن مناسب­تر و هم برای عبادت بهتر(غررالحکم). درحدیث دیگر تصریح نموده: «فان صحه الجسم من قله الطعام و قله الماء»؛ تندرستی در کم خوردن و کم آشامیدن است(تحف العقول). اگر این دستورات ارزنده و ماندگار قرآن و حدیث در مورد مصرف بویژه خوردن و آشامیدن رعایت گردد، از یک سو سلامتی انسان تامین می­گردد و می تواند به راحتی برنامه­های خود را پیش ببرد، از سوی دیگر از ناراحتی­ها، گرفتاریها و هزینه­های سنگین دارو و در مان جلوگیری به عمل می­آید و آثار مثبت اجتماعی دیگر نیز دارد.

۲٫ شکوفایی معنوی: یکی از پیامد­های مثبت رعایت الگوی مصرف، شکوفای و تکامل معنوی انسان است. پرخوری و اسراف در نعمت­های الهی همانگونه که سلامتی جسمی انسان را به خطر می­اندازد، زمینه­ای فراگیری دانش، عبادت، تهذیب و خودسازی، عواطف و نوع دوستی را نیز دچار مشکل نموده مانع شکوفای معنوی انسان می­گردد. در آیات۱۵۱و۱۵۲ شعرا می­خوانیم: «ولاتطیعوا امرالمسرفین- الذین یفسدون فی­الارض و لایصلحون»؛ از روش مسرفین پیروی نکنید، مسرفین کسانی­اند که در زمین فساد می­کنند و اصلاح­گر نیستند. از سوی دیگر در آیات(۲۶ و۲۷) اسراء مبذرین برادران شیاطین خوانده شده: «و آتی ذاالقربی حقه والمسکین و ابن السبیل و لا تبذر تبذیرا- ان المبذرین کانوا اخوان الشیاطین و کان الشیطان لربه کفورا». روشن است که مفسدین  و شیاطین از اصلاح و خود سازی، عبادت، علم و دانش مفید و ارزشهای معنوی بیگانه بوده و در مسیر جهالت و ضلالت قرار دارند و هیچگاه راه تکامل را نمی­پیمایند.

رسول خدا(ص) می‏فرماید: «افضلکم منزله عندالله تعالی اطولکم جوعا و تفکرا و ابغضکم الی­الله تعالی کل نئوم وآکول و شروب»؛ بلند مرتبه ترین شما نزد خدا کسی است که گرسنگی بیشتر می‏کشد و بیشتر تفکر و اندیشه  می کند و دشمن ترین شما نزد خدای تعالی کسی است که بسیار خورد و بسیار آشامد و بسیار خوابد(مجموعه ورام، ج۱، ص۱۰۰).

امام علی (ع) فرموده‏است: «برشما باد به میانه­روی در خوراکیها که هم از اسراف بدور است و هم برای سلامتی بدن مناسب­تر و هم برای عبادت بهتر است»(غررالحکم).

از مجموع این آیات و احادیث به دست می­آید که رعایت اعتدال در تغذیه برای عبادت، اصلاح نفس، تقرب به خداوند، فراگیری دانش و رشد معنوی نقش سازنده دارد و زیاده روی در خوراک و سایر امور زندگی، انسان را از شکوفای استعدادها و رسیدگی به معنویات باز می­دارد و جنبه­های حیوانی وشهوانی را در انسان تقویت می­کند و مانع تقرب به خداوند می­گردد.

۳٫ بی­نیازی از دیگران: یکی دیگر از پیامدهای رعایت الگوی مصرف بی­نیازی انسان از دیگران است، زیرا در سایه قناعت و میانه­روی هیچ­گاه انسان نیازمند دیگران نمی­شود. امام صادق(ع)در این رابطه فرمود: «ضمنت لمن اقتصد ان لا افتقر»؛ من ضامنم هرکس در خرج کردن میانه روی کند فقیر نشود(تحف العقول). آن حضرت از پیامبر اکرم(ص)نقل فرموده: «من اقتصد فی­معیشته رزقه الله و من بذرحرمه الله»؛ هرکس در معیشت خود میانه روی کند، خدا روزی او را می رساند، و هرکس تبذیرکند، محرومش می­سازد(کافی، ج۴، ص۵۴).

۴٫ ذخیره برای آخرت: از پیامدهای مهم و ارزشمند  رعایت اعتدال و خود داری از اسراف این است که  سبب ذخیره آخرت می­شود. روشن است کسی که به اندازه نیاز و کفاف مصرف نماید می­تواند از باقی مانده دارای خود برای آخرت بفرستد، اما کسی که هر چه دارد بدون اندازه مصرف نماید نمی­تواند برای امر آخرت خویش چیزی ذخیره سازد.

درقرآن اسرافکاران به دشمنان خدا و مفسدین در زمین تعبیر شده و مبذرین برادر شیطان خوانده شده که چنین افرادی به طور قطع از رحمت الهی در آخرت محروم اند. در روایات نیز جلوگیری از اسراف مایه نجات اخروی دانسته شده. امام باقر۴در این رابطه رهنمود زیبای دارد: «لینفق الرجل بالقصد و بلغه الکفاف و یقدم منه فضلا لاخرته»؛ مرد باید در خرج کردن میانه رو باشد و به اندازه کفاف بسنده کند، و بخشی از مال خود را از پیش برای آخرت بفرستد(کافی، ج۴، ص۵۲).

۵٫ زندگی پویا و رو به رشد: یکی از آثار میانه روی و دوری از اسراف و تبذیر، دست­ یابی به  زندگی مطلوب است که اگر انسان اسراف و تبذیر نکند، در جامعه عقب نخواهد ماند.

حضرت ­­علی(ع)فرموده است: «قوام العیش حسن التقدیر و ملاکه حسن التدبیر»؛ قوام زندگی به آن است که اندازه نگاه داری، و ملاک آن برنامه ریزی درست است(کافی، ج۴، ص۵۵). آن حضرت در حدیث دیگری فرموده‏است: «الاقتصاد ینمی القلیل؛ الاسراف یفنی الجزیل»میانه­روی کم را زیاد می­کند؛ اسراف، فراوان را کم می­کند. درحکمت(۱۴۰)نهج­البلاغه فرموده: «ما عال امرءو اقتصد»؛ انسانی که میانه­رو باشد درمانده نشود. دیده می­شود که رعایت اعتدال با زندگی رو به رشد و آبرو مندانه رابطه تنگاتنگ دارد و لازم است در زندگی  مورد توجه قرار گیرد.

۶٫ آرامش و آسایش در زندگی: از پیامدهای دیگری رعایت اعتدال در مصرف نعمت­های الهی، آرامش و آسایش خاطر در زندگی است. زیاده روی در مصرف دو پیامد منفی در ارتباط با آرامش خاطر انسان دارد. از یک سو خواسته­های مادی انسان پایان ناپذیراست هر قدر بیشتر داشته باشد و بیشتر خرج کند اشباع نگردیده دنبال تنوع و زیاده طلبی می­گردد و هیچ­گاه به نقطه مطلوب نرسیده، به آرامش و آسایش دست نمی یابد. از سوی دیگر قناعت نکردن به حد کفاف و زیاده روی در امور زندگی ممکن است انسان را گرفتار فقر و نیازمندی کند که در این صورت نیز آرامش و آسایش از انسان سلب می­گردد. ازاین رو تنها راه جلو گیری از اضطراب و نا آرامی درونی قناعت کردن در حد کفاف و دوری از اسراف و تبذیراست.

حضرت امام علی(ع) فرموده‏است:‏ «من اقتصرعلی­بلغه الکفاف فقد انتظم الراحه و تبوا خفض الدعه»؛ هرکس به اندازه کفاف قناعت کند، آرامش خاطر خویش را تامین کرده است، و به زندگی با آسایش دست یافته است(نهج البلاغه، نامه ۳۱).

امام سجاد(ع) از رسول اکرم(ص)روایت نموده که آن بزرگوار فرموده: «ثلاث منجیات فذکر الثالث القصد فی­الغنی و الفقر»، سه چیز مایه نجات است، و سومی را اینگونه بیان کرد«میانه روی در حال داشتن و در حال نداشتن»(کافی، ج۴ ، ص۵۲). یعنی انسان میانه رو از گرفتاری­ها و نا آرامی­های درونی نجات می­یابد و همواره در آرامش خاطر به سر می برد. بنا براین میانه روی و قناعت در حد نیاز مایه آرامش و آسایش خاطر است، که از  نیازهای اساسی انسان به حساب می­آید و اسلام از چهارده قرن پیش این آموزه را به انسان­ها ارائه نموده است. ثروت مندانی که همیشه به این فکراند که چه بخورند و چه بپوشند و چه نوع خانه و ماشین داشته باشند، هیچ­گاه اشباع نمی­شوند و پیوسته دنبال چیز جدید می­گردند، تنها راه نجات شان از این عطش، قناعت و میانه­روی است که اسلام به آن دستور داده و عقل نییز آن را تایید می­کند.

۷٫ پیامدهای اجتماعی: رعایت میانه روی در مصرف و پیروی از الگوی قرآن و حدیث همانگونه که آثار مثبت فردی فراوان دارد، آثار مهم اجتماعی نیز در پی­دارد. اگر یک جامعه در مصرف امکانات زندگی اسراف نکند و به قدر نیاز استفاده نماید به طور قطع در استقلال اقتصادی، سیاسی و فرهنگی آن نقش مستقیم دارد. کشوری که بی­رویه مصرف نماید و از حد اعتدال تجاوز نماید دچار فقر گردیده و از لحاظ اقتصادی وابسته به دیگران می گردد که این وابستگی اقتصادی، وابستگی سیاسی و فرهنگی را نیز در پی دارد. از این رو وظیفه دولت­های اسلامی است که در قدم اول دستگاهای دولت از اسراف و اجحاف در بیت المال خوداری نمایند و به جای مصرف­های بی­جا وتشریفات هزینه­بر، بیت المال را صرف توسعه و پیشرفت کشور نمایند، از سوی دیگر مردم را به رعایت اعتدال در مصرف امکانات و نعمت­های الهی وادار سازند و جلو تجمل­گرای و رقابت­های منفی مصرف­گرایی را در جامعه بگیرند. دراین صورت هم استقلال اقتصادی، سیاسی و فرهنگی کشور حفظ می­شود و هم زمینه­ای توسعه فراهم می­گردد.

با کمال تأسف امروزه کشورهای اسلامی در اثر بی­توجهی به آموزه­های ارزشمند دینی در گرداب تجمل­پرستی و مصرف‏گرایی گرفتار آمده­اند، که سرمایه­های عظیم ملت­ها، به جای اینکه در توسعه اجتماعی مصرف شود، در برابر اشیای بی­ارزش و بی­خاصیت به جیب دیگران می­رود و کشورهای اسلامی در فقر و بد بختی به سر می برند. درست است که وسایل اساسی و مفید باید تهیه شود و مورد  استفاده قرار گیرد، اما این غیر از تجمل­گرایی و مصرف­گرایی است. امید وارم که این نوشتار مورد عنایت دولت مردان وآحاد امت اسلامی قرار گیرد که ویژگی بارز قرآنی آن «امت میانه رو» است.

نتیجه­گیری:

دراین نوشتار پس از بررسی جایگاه رعایت الگوی مصرف در قرآن و حدیث، به این نتیجه رسیدیم که اسراف، تبذیر و سخت­گیری در انفاق ناپسند و مذموم بوده، معیار درست الگوی مصرف از نگاه قرآن و حدیث در تمام امور زندگی مانند: خوراک، پوشاک، مسکن، وسیله نقلیه، ازدواج، مهمانی، انفاق به مستمندان، ادارت دولتی و بیت المال اعتدال و میانه روی و اجتناب از زیاده روی و ریخت و پاش است. میانه روی آثار فردی و اجتماعی زیادی دارد و آن جمله؛ بهداشت و سلامتی جامعه، رشد و تعالی معنوی، بی­نیازی از دیگران، ذخیره سازی برای آخرت، زندگی پویا و رو به رشد، آرامش خاطر و آسایش در زندگی، استقلال اقتصادی، سیاسی و فرهنگی است. برای هرکدام از امور یاد شده، نمونه­های از آیات قرآن و روایات ذکرشد. البته این به معنای حصر پیامدهای رعایت الگوی مصرف در این چند مورد نیست، ممکن است در اثر پژوهش وسیع به آثار بیشتری دست یافت. ولی مهم توجه جامعه اسلامی بویژه زمامداران و رهبران دینی و اجتماعی به رعایت الگوی مصرف است، که بارفتار مناسب خود این الگوها را در جامعه نهادینه سازند.

منابع و مآخذ:

۱٫ قران کریم.

۲٫ نهج البلاغه.

۳٫ محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، وفاء، لبنان، ۱۴۰۳ .

۴٫ ابو محمدابن شعبه حرانی، تحف العقول، آل علی، قم، ۱۳۸۵، پنجم.

۵٫ محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، نشر صلوات، قم، ۱۳۸۳، اول.

۶٫ ورام بن ابی فراس، مجموعه ورام، مکتبه الفقیه، قم.

۷٫ تفسیر المیزان، محمد حسین طبا طبای، موسوی همدانی، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۳۸۶٫

۸٫ ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیه، تهران، بی­تا.

۹٫ محمد بن علی فیومی، مصباح المنیر، طبع مصر، ۱۳۴۷ ش.

۱۰٫ محمد ابن منظور، لسان العرب، دارصادر، بیروت، بی­تا.

۱۱٫ مجدالدین فیروز آبادی، قاموس المحیط، طبع مصر، ۱۳۵۲، سوم.

۱۲٫ محسن فیض تفسیر صافی، احمد بهشتی، فراهانی، تهران، ۱۳۵۰٫

۱۳٫ محسن فیض کاشانی، محجه البیضاء، دفتر انتشارات اسلامی، قم، بی­تا.

۱۴٫ محمدی ری شهری، میزان الحکمه، دارالحدیث، قم، ۱۳۸۳ ،اول.

۱۵٫ عبدالواحد آمدی، غررالحکم، دفتر انتشارات اسلامی، قم، اول، بی­تا.

۱۶٫ محمد بن مسعودعیاشی، تفسیر عیاشی، علمیه، تهران، ۱۳۸۰ .

۱۷٫ سیدهاشیم بحرانی، تفسیر برهان، بنیادبعثت، تهران، ۱۴۱۵ ق، اول.

۱۸٫ شیخ عباس قمی، سفینة البحار،آستان قدس رضوی، ۱۴۱۸ ق، مشهد.

۱۹٫ محمد بن حسن عاملی، وسایل الشیعه، مکتبه الاسلامیه، تهران، ۱۳۹۶ ق، اول.

۲۰٫ صحیفه سجادیه.

۲۱٫ فضل بن حسن طبرسی، تفسیر مجمع البیان، فراهانی، تهران،۱۳۵۰٫

۲۲٫ مجله مهندسی فرهنگی، شورای عالی انقلاب فرهنگی، سال سوم،۲۹ و۳۰٫

۲۳٫ جامع احادیث شیعه، اسماعیل معزی ملایری، کوثر، قم،۱ ۱۳۸ ،اول.

۲۴٫ راغب اصفهانی، مفردات، طلیعه نور، قم، ۱۴۲۸ ق، دوم.