مقدمه:
  امتحان از جمله سنتهاى قطعى الهى است: «اَحَسِبَ النّاسُ اَن يُترَكوا اَن يَقولوا ءامَنّا وهُم لايُفتَنون» (عنكبوت/29، 2 و نيز بقره/2، 214) اصل اين سنت در عالم تشريع و تكوين براساس قوانين دائمى و ثابت استوار است و هيچ‌گونه تبديل و جايگزينى: «فَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللّهِ تَبديلاً» (فاطر/35، 43) و تحويل و دگرگونى را برنمى‌تابد: «و لَن‌تَجِدَ لِسُنَّتِ اللّهِ تَحويلا» (فاطر/35،43)
سنت امتحان همچون ديگر سنتهاى خداوند مطلق و فراگير است، ازاين‌رو به دوره و گروهى خاص از انسانها اختصاص ندارد و بر همه افراد و اقوام از گذشته و حال و آينده حاكم است امتحان به مقتضاى عموم «الناس» (عنكبوت/29، 2) شامل انسانهاى عادى و توده مردم و نيز شامل انسانهاى والا همچون انبياى الهى مى‌گردد. حضرت ابراهيم(عليه السلام) را خداى متعالى به كلماتى آزمود: «اِذِ ابتَلى اِبرهيمَ رَبُّهُ بِكَلِمـت ...» (بقره/2، 124) چنان‌كه حضرت موسى(عليه السلام) به فتنه‌هاى سخت و شديد آزموده شد: «و فَتَنّـكَ فُتونـًا» (طه/20، 40) بديهى است كه امتحان همگان در يك سطح نبوده و هر كسى به اندازه دين و ايمان و حسن رفتارش امتحان مى‌شود و هر كه ايمانش صحيح‌تر و عملش نيكوتر است امتحان وى شديدتر است چنان‌كه به تصريح قرآن كريم خداوند هيچ‌كس را بيش از وسع وى تكليف نمى‌كند: «لايُكَلِّفُ اللّهُ نَفسًا اِلاّ وُسعَها» (بقره/2، 286) و اهل ايمان نيز از خداوند مى‌خواهند تا ايشان را به اعمال سنگين و طاقت فرسا مكلف نسازد: «رَبَّنا ... وَ لاتَحمِل عَلَينا اِصرًا ... و لاتُحَمِّلنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ ...» (بقره/2،286) از رسول‌خدا(صلى الله عليه وآله)سؤال شد: آزمون چه كسانى دشوارتر است؟ فرمود: پيامبران، آنگاه ديگر انسانها بر حسب مراتب خويش . در روايتى امام صادق(عليه السلام)حتى اندوهى را كه بر مؤمن وارد مى‌شود و راز آن را نمى‌داند مايه زدودن گناهان وى دانسته است.