سنت امتحان و ابتلاء در کلام امام علی (ع)

امام علی (ع) در مورد امتحان و ابتلاء می‌فرماید: «ان الله يبتلي عباده عند الاعمال السيئه بنقص الثمرات و حبس البرکات و اغلاق خزائن الخيرات ليتوب تائب و يقلع مقلع و يتذکر متذکر و يزدجر مزدجر» .
خداوند بندگانش را هنگام کردارهاي زشت، به کاهش محصول و بازداشتن برکتها و بستن گنجينه‏هاي خير، مي‏آزمايد تا آنکه توبه کننده است توبه کند و از گناه بازايستد و آ نکه پند پذير است پند گيرد و آنکه قابل باز ايستادن از گناه است، از نگاه باز ايستد.
امتحان در لغت:
امتحان در لغت به معناى آزمودن است. اين واژه از ريشه «م ـ ح ـ ن» به معناى تازيانه زدن و گداختن گرفته شده است؛ «امتحنتُ الذهب» يعنى طلا را در آتش قرار دادم تا آزمايش شده و خالص شود. به گفته برخى تصفيه و تخليص از آثار و لوازم امتحان است. امتحان با توجه به معناى ريشه آن در مواردى به‌كار مى‌رود كه با سلب آسايش و آرامش ظاهرى همراه است.
واژه‌هاى ديگرى چون «تمحيص»، «ابتلاء» و «فتنه» نيز به نوعى مفيد معناى آزمايش و هريك داراى خصوصيتى است. تمحيص آزمونى است كه با آن چيزى را از آلودگى پيراسته و از عيوب و زوايد خالص سازند.
ابتلاء از ريشه بِلْو يا بِلْىْ به معناى امتحان است‌ كه با عنايت به لحاظ معناى قدمت، كهنگى و فرسودگى‌ در ريشه اخير بيشتر با امور مدت‌دار تحقق يافته و نوعاً در مواردى كه با مصيبتها و مكاره و مشقتها همراه است به‌كار مى‌رود، گرچه به آن موارد اختصاص نداشته درباره نعمت نيز استعمال مى‌شود. فتنه به معناى آزمودن از ريشه «ف ـ ت ـ ن» به معناى شيفتگى و شيدايى است. فتنه با توجه به معناى ريشه آن، آزمودنى است كه با امور به ظاهر زيبا و فريبا صورت پذيرد. مؤيّد اين مطلب به‌كار رفتن فتنه در برخى آيات (تغابن/64 ، 15) و نيز در لغت درباره مال و فرزندان است. براى فتنه معانى ديگرى نيز گفته شده كه كاربرد فتنه درباره برخى از آنها چون قتل، شرك، كفر و ... از باب تسميه مسبّب به اسم سبب است، زيرا فتنه مى‌تواند زمينه ارتكاب آنها را فراهم آورد. به نظر مى‌رسد همه واژگان ياد شده به نوعى دربردارنده مفهوم امتحان است؛ هرچند در چگونگى اين دلالت به صورت تضمن، التزام يا مطابقت يكسان نيستند
امتحان در کلام امام علی(ع)
فلسفه امتحان و ابتلاء‏:
«إِنَّ اللَّهَ يَبْتَلِي عِبَادَهُ عِنْدَ الْأَعْمَالِ السَّيِّئَةِ بِنَقْصِ الَّثمَرَاتِ، وَحَبْسِ الْبَرَکَاتِ، وَإِغْلَاقِ خَزَائِنِ الْخَيْرَاتِ، لِيَتُوبَ تَائِبٌ، وَيُقْلِعَ مُقْلِعٌ، وَيَتَذَکَّرُ مُتَذَکِّرٌ، وَيَزْدَجِرَ مُزْدَجِرٌ. وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْإِسْتِغْفَارَ سَبَباً لِدُرُورِ الرِّزْقِ وَرَحْمَةِ الْخَلْقِ، فَقَالَ سُبْحَانَهُ: «اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّاراً. يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْکُمْ مِدْرَاراً. وَيُمْدِدْکُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَکُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهَاراً» . فَرَحِمَ اللَّهُ امْرَأً اسْتَقْبَلَ تَوْبَتَهُ، وَاسْتَقَالَ خَطِيئَتَهُ، وَبَادَرَ مَنِيَّتَهُ!»
خداوند بندگان خود را که گناهکارند، با کمبود ميوه‏ها، و جلوگيري از نزول برکات، و بستن دَر گنج‏هاي خيرات، آزمايش مي‏کند، براي آن که توبه‏کننده‏اي بازگردد، و گناهکار، دل از معصيت بکند، و پند گيرنده، پند گيرد، و بازدارنده، راه نافرماني را بر بندگان خدا ببندد، و همانا خدا استغفار و آمرزش خواستن را وسيله دائمي فروريختن روزي، و موجب رحمت آفريدگان قرار داد و فرمود:
«از پرودگار خود آمرزش بخواهيد، که آمرزنده است، برکات خود را از آسمان بر شما فرو مي‏بارد، و با بخشش اموال فراوان و فرزندان، شما را ياري مي‏دهد، و باغستان‏ها و نهرهاي پرآب در اختيار شما مي‏گذارد».
پس رحمت خدا بر آن کس که به استقبال توبه رود، و از گناهان خود پوزش طلبد، و پيش از آن که مرگ او فرارسد، اصلاح گردد.
عموميت ابتلا و امتحان
ابتلا و امتحان سنتی الهی عمومی است که همه چيز و همه کس را در برمي‏گيرد و هيچ کس از اين سنت فراگير و هميشگي بيرون نيست و همه‏ي امور اين عالم به نحوي وسيله‏ي ابتلا و امتحان است. اميرمومنان علي (ع) درباره‏ي عموميت ابتلا و امتحان مي‏فرمايد:
«الحمد لله الذي لبس العز و الکبرياء و اختارهما لنفسه دون خلقه و جعلهما حمي و حرما علي غيره و اصطفاهما لجلاله. و جعل اللعنه علي من نازعه فيهما من عباده. ثم اختبر بذلک ملائکته المقربين، ليميز المتواضعين منهم من المستکبرين.» .
سپاس خداي را که لباس عزت و بزرگي درپوشيد و آن دو را براي خود گزيد و بر ديگر آفريدگان ممنوع گردانيد. آن را خاص خود فرمود و بر ديگران حرام نمود. آن لباس را برگزيد چون بزرگي او را مي‏سزيد. و آن کس را از بندگان لعنت کرد که آرزوي عزت و بزرگي او را در سر پرورد. پس فرشتگان مقرب خود را بدان بيازمود و بدين آزمايش فروتنان را از گردنکشان جدا فرمود.
البته سنت ابتلا و امتحان به گونه‏اي به اجرا در مي‏آيد که باطنها ظهور نمايد و استحقاقها مشخص گردد، چنانکه خداي متعال با فرمان سجده به آدم فرشتگان و نيز ابليس را که رديف فرشتگان قرار گرفته بود، در آزموني سخت قرار داد و امتحان نمود.
«و لو اراد الله ان يخلق آدم من نور يخطف الابصار ضياوه و يبهر العقول رواوه و طيب ياخذ الانفاس عرفه، لفعل. و لو فعل لظلت له الاعناق خاضعه و لخفت البلوي فيه علي الملائکه. ولکن الله سبحانه يبتلي خلقه ببعض ما يجهلون اصله، تمييزا بالاختبار لهم و نفيا للاستکبار عنهم و ابعادا للخيلاء منهم.» .
و اگر خدا مي‏خواست آدم را از نوري بيافريند که فروغ آن ديده‏ها را بربايد و زيبايي آن بر خردها غالب آيد، با بويي خوش چنانکه نفسها را تازه نمايد، چنين مي‏کرد و اگر چنين مي‏کرد، گردنها برابر او خم بود و کار آزمايش بر فرشتگان آسان هم، ليکن خداي سبحان آفريدگان خود را به پاره‏اي از آنچه اصل آن را نمي‏دانند، مي‏آزمايد تا فرمانبردار از نافرمان پديد آيد و تا بزرگمنشي را از آنان بزدايد و تکبر را از ايشان دور نمايد.
همه‏ي امور اين عالم، آمدنها و رفتنها، برآمدنها و فروافتادنها، وجود فرشتگان و شياطين، ارسال رسل و انزال کتب، تحولات و تطورات در چنبره‏ي ناموس الهي ابتلا و امتحان است و در اين ميان، مهم دريافتن و درست ديدن و نيکو امتحان دادن است. اين عالم، خانه‏ي آزمايش است و همه چيز آن وسيله‏ي آزمون.
«و اهبطه الي دار البليه.» . و خداي سبحان آدم را بدين سراي ابتلا و امتحان فرود آورد.
«فاعطاه الله النظره استحقاقا للسخطه و استتماما للبليه.» . پس خداوند ابليس را مهلت بخشيد که خشم را سزاوار بود و کامل شدن بلا و آزمايش را در خور و به کار.
«و لو اراد الله سبحانه لانبيائه حيث بعثهم ان يفتح لهم کنوز الذهبان و معادن العقيان و مغارس الجنان و ان يحشر معهم طيور السماء و وحوش الارضين لفعل و لو فعل لسقط البلاء و بطل الجزاء و اضمحلت الانباء و لما وجب للقابلين اجور المبتلين و لا استحق المومنون ثواب المحسنين و لا لزمت الاسماء معانيها. ولکن الله سبحانه جعل رسله اولي قوه في عزائمهم و ضعفه فيما تري الاعين من حالاتهم، مع قناعه تملا القلوب و العيون غني و خصاصه تملا الابصار و الاسماع اذي. و لو کانت الانبياء اهل قوه لا ترام و عزه لا تضام و ملک تمد نحوه اعناق الرجال و تشد اليه عقد الرحال، لکان ذلک اهون علي الخلق في الاعتبار و ابعد لهم في الاستکبار و لامنوا عن رهبه قاهره لهم، او رغبه مائله بهم، فکانت النيات مشترکه و الحسنات مقتسمه. ولکن الله سبحانه اراد ان يکون الاتباع لرسله و التصديق بکتبه و الخشوع لوجهه و الاستکانه لامره و الاستسلام لطاعته، امورا له خاصه، لا تشوبها من غيرها شائبه. و کلما کانت البلوي و الاختبار اعظم کانت المثوبه و الجزاء اجزل.» .
و اگر خداي سبحان اراده مي‏فرمود آن هنگام که پيامبران خود را مبعوث نمود، تا براي آنان گنجهاي زر را بگشايد و کانهاي طلاي ناب را آشکار نمايد و باغستانها و درختستانها و وحشيان زمين و پرندگان آسمان را بر آن جمله بيفزايد، چنين مي‏کرد و اگر کرده بود، نه پاداش مانده بود و نه امتحان و نه اخبار- آسمان و آمدن پيامبران- و نه پذيرندگان دعوت، مزد آزمودگان را سزاوار بودند و نه مومنان از پاداش نيکوکاران برخوردار و نه اسمها معنيهاي خود را نمودار. ليکن خداي سبحان فرستادگان خود را در اراده‏شان نيرومند گرداند و در آنچه ديده‏ها از ظاهر آنان مي‏بيند خوار نماياند با قناعتي که دل و چشمها را از بي‏نيازي پر دارد و درويشي که ديده‏ها و گوشها را پر بيازارد. و اگر پيامبران را نيرويي بود که با آن به ستيز نتوان برخاست و عزتي که از آن نتوان کاست و پادشاهيي که مردمان گردن به سوي آن کشند و آرزومندان رخت بر اشتران بسته روي به سوي آن نهند، بر مردمان آسانتر بود که از قدرت آنان عبرت پذيرند و راه گردنکشي پيش نگيرند، ليکن در چنين حال، ايمانشان يا از بيم جان بود و يا اميد- به دست آوردن نان و چنان ايمان و کار نيکو، خالص نمي‏نمود- بلکه نيم از ترس و نيمي به رغبت بود. اما خداي سبحان خواست تا پيامبران او را فرمانبردار بودن و کتابهاي او را باور نمودن و به درگاه او فروتني کردن و فرمان او را به خواري گردن نهادن و پيشاني طاعت به درگاه او سودن، کارهايي باشد خاص او- که از دل خيزد- و چيزي با آن نياميزد و هر چه سختي و آزمايش سترگ، پاداش و مکافات بزرگ.
خداي متعال نظام عالم را چنين قرار نداده است که بدون ابتلا و امتحان و بيرون از ميل و خواست خود انسان کمالي براي آدمي فراهم شود و از اين رو پيامبران را به گونه‏اي ارسال نفرموده است تا مردمان ناچار از پيروي ايشان شوند و از بيم جان و يا اميد نان به آنان ايمان آورند. ناموس الهي بر ابتلا و امتحاني فراگير قرار دارد و همه چيز در دايره‏ي آن است، به گونه‏اي که آدميان با اراده‏ي خود به سوي کمال مطلق گام بردارند و در ابتلا و امتحان خالص شوند و به آنچه لايق آنند دست يابند.
عموميت ابتلا و امتحان چنان است که هيچ قبضي و هيچ بسطي نيست جز که صورتي از اين آزمون است، چنانکه اميرمومنان (ع) اشارت فرموده است:
«و قدر الارزاق فکثرها و قللها و قسمها علي الضيق و السعه فعدل فيها ليبتلي من اراد بميسورها و معسورها و ليختبر بذلک الشکر و الصبر من غنيها و فقيرها . ثم قرن بسعتها عقابيل فاقتها و بسلامتها طوارق آفاتها و بفرج افراحها غصص اتراحها.» .
و روزيها را مقدر کرد، برخي اندک و برخي فراوان. دسته‏اي در تنگي و دسته‏اي در زندگاني فراخ و آسان. قسمتي کرد به عدالت تا آن را که خواهد بيازمايد در زندگي آسان يا دشوار و بيازمايد سپاس و شکيبايي را در توانگر و نادار. با فراخي معيشت، مشقت فاقتها را همراه کرد و با تندرستي و سلامت، نابيوسان آفتها را و با نبودن غم و بودن شادماني، اندوههاي گلوگير زندگاني.
نعمتها و نقمتها و فرازها و فرودها، همه ابزار ابتلا و امتحان است. امکاناتي که در اختيار انسان قرار گرفته است، براي اين است که مشخص شود آدمي چگونه از اينها بهره مي‏برد و آنها را در چه جهتي به کار مي‏گيرد و چگونه رفتار مي‏نمايد و خود را چگونه مي‏سازد. اميرمومنان (ع) مسئوليت و کارگزاري را نيز از اين جمله معرفي کرده و در عهدنامه‏ي مالک اشتر بدو چنين يادآور شده است:
«و اشعر قلبک الرحمه للرعيه و المحبه لهم و اللطف بهم و لا تکونن عليهم سبعا ضاريا تغتنم اکلهم، فانهم صنفان: اما اخ لک في الدين، او نظير لک في الخلق، يفرط منهم الزلل و تعرض لهم العلل و يوتي علي ايديهم في العمد و الخطاء، فاعطهم من عفوک و صفحک مثل الذي تحب و ترضي ان يعطيک الله من عفوه و صفحه، فانک فوقهم و والي الامر عليک فوقک و الله فوق من ولاک! و قد استکفاک امرهم و ابتلاک بهم.» .
قلب خود را از مهرباني و دوستي و لطف به مردمان لبريز ساز و مبادا نسبت به آنان چون جانور درنده‏ي آزار کننده‏اي باشي که خوردنشان را غنيمت شماري، زيرا مردمان دو دسته‏اند: دسته‏اي برادر ديني تواند و دسته‏ي ديگر در آفرينش با تو همانندند. گناهي از ايشان سر مي‏زند، يا علتهايي بر آنان عارض مي‏شود ، يا خواسته و ناخواسته خطايي بر دستشان مي‏رود. به خطايشان منگر و از گناهشان درگذر، چنان که دوست داري خدا بر تو ببخشايد و گناهت را عفو فرمايد، چه تو برتر آناني و آن که بر تو ولايت دارد از تو برتر است و خدا از آن که تو را ولايت داد بالاتر و او ساختن کارشان را از تو خواست و آنان را وسيلت آزمايش تو ساخت.
اميرمومنان (ع) به اين حقيقت توجه مي‏دهد که همه چيز وسيله‏ي ابتلا و امتحان است تا انسان آزموده شود و چگونگي خود را جلوه دهد و از آن حضرت در اين باره چنين روايت شده است:
«ثلاث يمتحن بها عقول الرجال، هن المال و الولايه و المصيبه.» سه چيز است که عقل آدميان بدان آزموده مي‏شود و آنها عبارت است از: دارايي، زمامداري و گرفتاري.
اينها همه عرصه‏هاي ابتلا و امتحان آدمي است که اگر درست ديده و دريافت شوند و در رويارويي با آنها بر اساس موازين حق و عدل عمل گردد، بستري مناسب در جهت کمال‏يابي‏اند و اگر نادرست ديده و دريافت شوند، زمينه‏ي سقوط و هلاکت آدمي‏اند.
نقش ابتلا و امتحان در تربيت :
ابتلا و امتحان از وجوه مختلف در تربيت آدمي نقش دارد و اگر انسان به بينشي درست درباره‏ي ابتلا و امتحان الهي و عموميت آن دست يابد، مي‏تواند از اين روش در جهت سازندگي خويش و اتصاف به کمالات بخوبي بهره ببرد و نيز مي‏توان اين روش را با توجه به اصول تربيت در برنامه‏ي تربيتي به کار گرفت.
گوهر وجود آدمي در آزمايشگاه ابتلا و امتحان خود را نشان مي‏دهد و باطنها در پرتو اين آزمونها ظهور مي‏يابد، به بيان اميرمومنان علي (ع):
«في تقلب الاحوال علم جواهر الرجال.» . گوهر انسانها در آزمايشگاه دگرگوني احوال معلوم مي‏شود.
«عند الامتحان يکرم الرجل او يهان.» . هنگام آزمايش است که انسان خود را گرامي يا خوار مي‏دارد.
انسان تا از ناخالصي‏ها پاک نشود، صفات و کمالات الهي در او جلوه نمي‏کند و آنچه آدمي را از پليديها پاک مي‏سازد، ابتلا و امتحان است، چنانکه اميرمومنان فرمود:
«ولکن الله يختبر عباده بانواع الشدائد و يتعبدهم بانواع المجاهد و يبتليهم بضروب المکاره، اخراجا للتکبر من قلوبهم و اسکانا للتذلل في نفوسهم و ليجعل ذلک ابوابا فتحا الي فضله و اسبابا ذللا لعفوه.» .
ليکن خدا بندگانش را به گونه‏گون سختيها مي‏آزمايد و با مجاهدتها به بندگي‏شان وادار مي‏نمايد و به ناخوشايندها آزمايششان مي‏کند تا خودپسندي را از دلهايشان بزدايد و خواري و فروتني را در جانهايشان جايگزين فرمايد و آن را درهايي سازد گشاده به بخشش او و وسيله‌اي آماده براي آمرزش اوست.
«ان الله يبتلي عباده عند الاعمال السيئه بنقص الثمرات و حبس البرکات و اغلاق خزائن الخيرات، ليتوب تائب و يقلع مقلع و يتذکر متذکر و يزدجر مزدجر.» . خدا، بندگان خود را به کيفر کارهاي زشت آنان، مبتلا سازد به کاهش ميوه‏ي درختان و به ناباريدن باران و بستن گنجينه‏هاي خير به روي ايشان، تا توبه خواه توبه کند و معصيت کار دل از معصيت بکند و پند گيرنده پند پذيرد و بازدارنده، راه نافرماني را بر بندگان بگيرد.
اينها همه صورتي از ابتلا و امتحان است در جهت تربيت انسان و اصلاح مردمان است. «هو الذي اشتدت نقمته علي اعدائه في سعه رحمته و اتسعت رحمته لاوليائه في شده نقمته.» . اوست خدايي که کيفر او بر دشمنانش سخت است، در عين رحمت- او بر ايشان- و رحمت او فراگير دوستان است، در حال سختگيري او- بر آنان.
ابتلا و امتحان راهي است نيکو براي پالايش و پيرايش و نيز شکوفايي و بالندگي. «يمتحن المومن بالبلاء کما يمتحن بالنار الخلاص.» . مومن به بلا آزمايش مي‏شود چنانکه طلا و نقره در بوته گداخته و خالص مي‏شوند.
روش امتحان و ابتلا:
در پي ابتلا و امتحان است که استعدادهاي انسان شکوفا و گوهر و حقيقت آدمي آشکار مي شود و هر کس در جايگاه شايسته خود قرار مي گيرد . حضرت علي (عليه السلام) به معاويه مي فرمايند:
فان الله سبحانه قد جعل الدنيا لما بعدها، وابتلي فيها أهلها ليعلم أيهم أحسن عملا، و لسنا للدنيا خلقنا، و لا بالسعي فيها أمرنا، و انما وضعنا فيها لنبتلي بها، و قد ابتلاني الله بک و ابتلاک بي،فجعل أحدناحجه علي الاخر؛ .
همانا خداي سبحان، دنيا را براي آخرت قرار داده و مردم دنيا را در آن به آزمايش نهاده تا معلوم دارد کدام يک نيکوکارترند. ما را براي دنيا نيافريده اند و ما را به کوشش در آن امر نفرموده اند. ما را به دنيا آورده اند تا در آن آزموده شويم و همانا خدا مرا به تو آزمود و تو را به من و يکي از ما را حجت ديگري قرار داد.
پس اين عالم، عالم تربيت است. انسان ها بايد در ابتلا و آزمايش قرار گيرند تا خود را بازيافته و استعدادهاي خويش را بروز دهند. ابتلا و امتحان الهي براي آن نيست که چيزي بر خداوند مکشوف شود، بلکه براي اين است که انسان ها به کمال شايسته خود دست يابند و آنچه را نمي دانند دريابند و استعدادهايشان شکوفا شود و صلاحيت هاي باطني شان از نظر استحقاق ثواب يا عقاب به منصه ظهور برسد. هر که به آنچه مي خواهد و استعداد خود را در آن جهت شکوفا مي کند دست يابد.
ابتلا و امتحان الهي و همه کس و همه چيز را در برمي گيرد و همه امور اين عالم به نحوي وسيله ابتلا و امتحان است. اگر انسان درباره ابتلا وامتحان الهي و عموميت آن به بينش درستي، دست يابد، مي تواند از اين روش در جهت اتصاف به کمالات و سازندگي خويش بهره مند شود. گوهر وجود آدمي در آزمايشگاه ابتلا و امتحان تجلي مي يابد. حضرت علي (عليه السلام) مي فرمايند:
«في تقلب الأحوال علم جواهر الرجال» . گوهر انسان ها در آزمايشگاه دگرگوني احوال معلوم مي شود.
عند الامتحان يکرم الرجل أو يهان؛ . هنگام آزمايش است که انسان خود را گرامي يا خوار مي دارد.
امتحان مادي
«ان الله يبتلي عباده عند الأعمال السيئه بنقص الثمرات، و حبس ‍ البرکات، و اغلاق خزائن الخيرات؛ ليتوب تائب، و يقلع مقلع، ويتذکر متذکر، و يزدجر مزدجر؛» .خدا بندگان خود را به کيفر کارهاي زشت آنان مبتلا سازد؛ به کاهش ميوه درختان و به ناباريدن باران و بستن گنجينه هاي خير به روي ايشان؛ تا توبه خواه، توبه کند و معصيت کار، دل از معصيت بکند و پند گيرنده، پند پذيرد و بازدارنده، راه نافرماني را بر بندگان بگيرد.
امتحان به ولایت:
حضرت امیر المومنین در «نهج البلاغه‏» در ضمن خطبه‏اي که با آن اهل بصره را مخاطب فرموده است، اينطور وارد است که: مردي در برابر او برخاست و گفت: اي امير المؤمنين، به‏ما خبر بده از فتنه! و آيا تو در اين باره از رسول خدا صلي الله عليه و آله چيزي را پرسيده‏اي؟ فقال صلي الله عليه و آله: لما انزل الله سبحانه قوله: «الم، احسب الناس ان يترکوا ان يقولوا آمنا و هم لا يفتنون‏» علمت ان الفتنة لا تنزل بنا و رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم بين اظهرنا، فقلت: يا رسول الله! ما هذه الفتنة التي اخبرک الله تعالي بها؟ فقال: يا علي ان امتي سيفتنون من بعدي. فقلت: يا رسول الله او ليس قد قلت لي يوم احد حيث استشهد من استشهد من المسلمين و حيزت عني الشهادة فشق ذلک علي فقلت لي: ابشر فان الشهادة من ورائک؟ فقال لي: ان ذلک لکذلک، فکيف صبرک اذا؟ فقلت: يا رسول الله! ليس هذا من مواطن الصبر و لکن من مواطن البشري و الشکر فقال: يا علي! ان القوم ليفتنون باموالهم و يمنون بدينهم علي ربهم و يتمنون رحمته و يامنون سطوته و يستحلون حرامه بالشبهات الکاذبة و الاهواء الساهية، فيستحلون الخمر بالنبيذ و لسحت‏ بالهدية و الربا بالبيع. قلت: يا رسول الله! باي المنازل انزلهم عند ذلک؟ ابمنزلة ردة ام بمنزلة فتنة! فقال: بمنزلة فتنة» .
«امير المؤمنين عليه السلام در جواب گفتند: چون خداوند آيه الم، احسب الناس ان يترکوا ان يقولوا آمنا و هم لا يفتنون را نازل کرد، من در عين آنکه مي‏دانستم در زماني که رسول خدا صلي الله عليه و آله زنده است و در ميان ماست اين فتنه بر ما فرود نمي‏آيد، از او پرسيدم: اين فتنه و امتحاني را که خداوند به تو خبر داده است کدام است؟ رسول خدا فرمود: اي علي امت من پس از من امتحان مي‏شوند و به فتنه دچار مي‏گردند. گفتم: اي رسول خدا مگر شما در روز جنگ احد که شهيداني از مسلمانان به شهادت رسيدند و ليکن من به فوز شهادت نائل نشدم و اين بر من گران آمد، به من نگفتيد: بشارت باد بر تو زيرا که شهادت در پشت‏سر تو است؟ و پس از اين کلام، رسول خدا به من فرمود: اين امر شهادت بر تو واقع مي‏شود، آيا صبر تو در برابر آن چگونه است؟ من عرض کردم: اي رسول خدا اين واقعه شهادت من از جاهاي صبر نيست‏ بلکه از جاهاي شکر است و از جاهاي بشارت است. در اين حال رسول خدا به من فرمود: اي علي اين امت من بزودي با مالهايشان مورد فتنه و آزمايش قرار خواهند گرفت و بر خدا با دينشان منت مي‏گذارند، آرزوي رحمت‏خدا را در سر مي‏پرورند و از غضب و سطوت او خود را در امان مي‏پندارند، و محرمات او را با شبهه‏هاي دروغين و آراء و خيالات سست و بي‏اساس حلال مي‏شمرند، و بر اين اصل خمر را به نام نبيذ مي‏خورند، و مال رشوه و حرام را به عنوان هديه مصرف مي‏نمايند، و ربا را به نام بيع و خريد و فروش حلال مي‏کنند. من عرض کردم: اي رسول خدا! در اين صورت من با آنها چطور رفتار کنم؟ آيا با آنها بمنزله مردمان از دين برگشته رفتار کنم و يا بمنزله مردمان مسلمان مبتلا به امتحان و مفتون به دنيا؟ رسول خدا فرمود: با آنها به منزله مردم مفتون به دنيا و آسيب ديده در مورد آزمايش و امتحان رفتار کن‏»!
نتیجه:
از دیدگاه حضرت علی(ع) فلسفه آفرینش دنیا و آخرت و... امتحان و آزمایش انسانها است؛ سنت آزمایش و امتحان عمومیت دارد و همه جوامع، افراد اعم از مومن و کافر حتی پیامبران و اولیاء خداوند هم مورد امتحان قرار می‌گیرند و هر چه درجه ایمان و اخلاص بالاتر امتحان سخت‌تر است و اختصاص به زمان و مکان خاصی ندارد و همه زمان‌ها را شامل می‌شود؛ همه چيز را وسيله‏ي ابتلا و امتحان می‌داند تا انسان آزموده شود و چگونگي خود را جلوه دهد.
از دیدگاه حضرت علی (ع) امتحان امری گریز ناپذیر است و نمی‌توان از آن گریخت و یا از آن معاف شد . امتحان انواعی دارد امتحان به فقر و غنی ، امتحان به ولایت، امتحان به مال فرزند و... به دلیل زیاد شدن هجم مقاله از ذکر آنها صرف نظر می‌کنیم.