تفسیر آسمان در مسأله معراج - انجمن علمی فرهنگی میزان

جواب
این سؤال ظاهراً از شبهات جدید است که در رابطه با معراج مطرح گردیده است. براي در یافت جواب، لازم است که در آغاز معناي آسمان و آنگاه آسمان های هفتگانه و آسمانهای که پیامبر در آن سیر نمود، با توجه به آيات و روایات توضيح داد:
مفهوم آسمان
«سماء» در لغت از ريشه «سمو» (به معناي بلندي) است و آسمان هر چيزي، بالاي آن چيز را گويند و حتي برخي لغويين ادعا كرده اند هر بالايي نسبت به پايين آن آسمان و هر پايين نسبت به بالاي آن زمين است. در دايرةالمعارف اسلامي بعد از بيان اينکه«آسمان، گنبدي ظاهري است که مردم کره زمين در همه جا بر بالاي سرخود مشاهده مي‏کنند»، از ابن منظور نقل مي‏کند: «معادل واژه‏ی «آسمان» در عربي «سماء» است به معني، آنچه در بالا جاي دارد، مثل سقف يا سايبان»
علامه طبرسي در مجمع البیان می‏گويد: معروف آنست؛ سماء به هر چیزی گوید که بالاي تو باشد و يا بعضا برتوسايه افکنده باشد و سماء بيت، سقف آنست به ابر و باران نيز سماء گويند. آسمان در فيزيك جديد اينگونه تعريف شده است؛ «پديده‏اي نابوده [معدوم] و گنبد نما كه زمينه ديدن سيارات و ستارگان است.»
كلمه «سماء» و «آسمان» در قرآن به صورت مفرد«السماء» و جمع «السموات» بيش از سيصد و ده مرتبه به كار رفته است. ولي در همه‏ي موارد به يك معنا و يك مصداق بكار نرفته است. به طور كلي آسمان در قرآن، در دو مفهوم مادي و معنوي به كار رفته است. برخي موارد آن عبارتند از:
1. به معناي بالا: اين معنا موافق معناي لغوي آسمان است و از آيه زير اين معنا استفاده مي‏شود: «كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ » همانند درخت پربركت و پاكيزه كه ريشه آن در زمين ثابت و محكم است و شاخه هاي آن به آسمان كشيده شده است.اين معنا را برخي از مفسران معاصر آورده اند؛ ولي برخي ديگر از صاحب نظران مانند مصباح يزدي بر اين عقيده است: در قرآن سماء به معناي «فوق» و جهت علو به کار نرفته است و ممکن است به صورت مجازي يا مسامحه در قرآن استمال شده باشد، زيرا «فوق» را نمي توان جمع بست و جهت بالا تعدد ندارد و حال آنکه سماء اکثرا به صورت جمع« السموات» بکار رفته است. پس «سبع سموات» نمي تواند به معناي فوق باشد.
2. جو اطراف زمين: جايي كه ابرها قرار گرفته اند و هوا در آن است. «وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا» و از آسمان آب مباركي را فرو فرستاديم.
3. مكان سيارات و ستارگان: «تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا» بزرگوار آن خدائي كه در آسمان برج ها مقرر داشت و در آن چراغ روشن خورشيد و ماه تابان را روشن ساخت.
4. مقام قرب و مقام حضور كه محل تدبير امور عالم است. برخي از مفسران مانند؛ علامه طباطبايي(ره) در موارد متعدد «سماء» را به اين معنا ارجاع داده است. از جمله آياتي که براين معنادلالت دارد، آيه: «يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ» اوست كه امر عالم را از آسمان تا زمين تدبير مي‏كند.
5. موجود عالي و حقيقي: برخي از صاحب نظران برآنند كه آسمان در قرآن همانگونه كه به معناي آسمان مادي بكار رفته است؛ (مثل سموات سبع) در معناي علو در مرتبه‏ی وجود و موجود عالي نيز بكار رفته است كه همان سماء معنوي و عالم فوق ماده است و همه هستي از آن مرتبه بالاتر نازل مي‏شود. منظور از آسمان در آیه: «وَ فِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَ ما تُوعَدُون‏» و روزى شما در آسمان است، و آنچه به شما وعده داده مى‏شود.
به احتمال قوی، سماء در این آیه به معنای عالم مافوق ماده و معنوی است و از ظاهر آیات برمی‏آید؛ هرچه در این عالم مادی وجود دارد، از عالم فوق ماده نازل می‏‏شود : «وَ إِنْ مِنْ شَيْ‏ءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ‏» خزائن هر چيزى در نزد ما است و ما جز به اندازه معلوم آن را نازل نمى‏كنيم‏.
بنابراين آسمان در لغت، علم جدید و قرآن به معناي واحد بکار نرفته و بر مصاديق مختلف استعمال شده است.
آسمانهاي هفتگانه
در قرآن کريم مجموعاً هشت بار لفظ «سبع سموات»آمده، دقت در آنها نشان ميدهد که همه‏ي هفت آسمان در وسط هم، مثل لايه هاي پياز هستند، زیرا غالب مفسرین «طباقاً» را طبقه های که بعضی شان بالای هم قرار دارند معناکرده اند. طبق آيات همه‏ی این طبقات از يک طبقه(توده) گاز غليظ آفريده شده اند: « ثُمَّ اسْتَوى‏ إِلَى السَّماءِ وَ هِيَ دُخانٌ» خداوند بعد از خلقت زمین؛ به آسمانها پرداخت در حالى كه دود و بخار بود. یعنی از گاز نخستين، كرات را آفريد، چون سماء در آن حال(قبل از خلقت زمین) دخان و گاز غليظ بوده و بتدريج رقيق شده و مبدل بهفت آسمان گرديده است.
به طور کلی در آسمانهای هفتگانه دو احتمال وجود دارد:
الف ـ احتمال دارد مراد از سبع سموات طبقات جو زمين باشد و از برخی آيات قرآن این مطلب استفاده مي‏شود که؛ آسمانها هفت اند، آنها طبقه طبقه، توي هم اند. «اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ ...» خدا همان كسى است كه هفت آسمان و همانند آنها هفت زمين آفريد.
دانشمندان زمین شناسی طبقات و لایه های جوزمين را از نظر کار و وظيفه به هفت طبقه؛ تقسيم کرده اند:
1ـ تروپوسفر: تروپو بمعني متغير و اسفر بمعني گرد و دايره و منطقه است. ارتفاع اين طبقه در استوا 16 كيلومتر و در قطبين10 كيلومتر است. در همين قسمت است كه ابرها تشكيل مي‏شود و وضع هواى زمين تعيين مي‏گردد.
2ـ استراتوسفر: اين طبقه از بالاى تروپوسفر شروع شده تا بلندى 32 كيلومترى سطح زمين ادامه دارد، در آن تند بادهاى مداوم مي‏وزد.
3ـ اوزونسفر: اين طبقه مقدارى از طبقه دوم را نيز گرفته و آنرا از ارتفاع 20 كيلومترى تا ارتفاع 50 كيلومترى تعيين كرده‏اند. در اين طبقه نوعى اكسيژن وجود دارد كه آنرا اوزون مي‏نامند و اين طبقه نسبت به طبقات دیگر گرمتر و درجه حرارت آن تا حدود صفر مي‏رسد و علت اين امر آنست كه اوزون اشعه بالاى بنفش خورشيد را جذب مي‏كند.
4ـ مزوسفر: در اين طبقه اجرام آسماني که از فضاء مي‏آيند بدليل داشتن سرعت بسيار در اصطکاک با جو داغ شده و مي‏سوزند و خاکستر آنها به زمين مي‏رسد.
5ـ يونوسفر: اين طبقه ناحيه‏ايست عجيب و اسرار آميز از نظر رقت هوا مانند خلاء است از ارتفاع 50 كيلومترى شروع مي‏شود و تا 300 یا800 كيلومتر بالا می‏‏رود. در اين منطقه هيچ ذى روحى قادر نيست از اشعه ماوراى بنفش خورشيد و اشعه كيهانى و رگبار شهاب ها مصون بماند، مگر با وسائلي كه سفائن ماه پيمائى دارند.
6ـ ترموسفر: در اين طبقه ذرات هوا بار دار مي‏شوند (بار الکتريکي مي‏گيرند.)
7ـ اکسوسفر: ذرات در اين طبقه نسبت به طبقات پائيني خيلي کم است و اين امکان حرکت سريع به آنها مي‏دهد و اين بنوبه خود امکان بيرون رفتن از جاذبه زمين به برخي از آنها مي‏دهد.
ب ـ برخی دیگر از دانشمندان می‏گویند؛ مراد از آسمانهای هفتگانه که پیامبر در شب معراج به آن سیر نمود، طبقات جوزمین نیست و بلکه مراد آسمان اول و شش آسمان دیگر است که ما از جزئیات آن اطلاعاتی در دست نداریم. آنها برای اثبات مدعای شان چنین استدلال کرده اند؛ اگر سبع سموات و عدد هفت را براي«تعداد» و شماره بدانيم، مفهوم آن وجود هفت آسمان مي‏شود، و با توجه به آيه 6 سوره صافات كه مي‏گويد: «إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِب» ما آسمان نزديك (آسمان اول) را با كواكب و ستارگان زينت بخشيديم؛ و آیه12فصلت: «وَزَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ» ما آسمان پائين را با چراغهاى ستارگان زينت داديم.
روشن مي‏شود كه‏ آنچه ما مي‏بينيم و علم و دانش بشر به آن احاطه دارد همه مربوط به آسمان اول است، و ماوراي اين سيارات، شش عالم ديگر وجود دارد كه از دسترس علم ما بيرون است.
از اين آيات بخوبى استفاده مى‏شود كه همه آنچه را ما مى‏بينيم و جهان ستارگان را تشكيل مى‏دهد همه جزء آسمان اول است، و در ما وراى آن شش آسمان ديگر وجود دارد كه ما در حال حاضر اطلاع دقيقى از جزئيات آن نداريم.
شش آسمان ديگر که براى ما مجهول است، امكان دارد در آینده علوم از روى آن پرده بردارد، زیرا علوم ناقص بشر به هر نسبت كه پيش مى‏رود از عجائب آفرينش تازه‏هايى را بدست مى‏آورد.
با توجه به آنچه بیان شد از سؤال مذکور می توان چنین جواب داد:
1. منظور از آسمانی که پیامبر(ص) در شب معراج به آن عروج نمود، قطعاً طبقات جو زمین نبوده است و اشکال در صورتی لازم می‏آید که ما معراج را سیر در طبقات جو زمین بدانیم. چون در معراج پیامبر(ص) از وجود آسمانها متعدد سخن گفته است و ظاهر از آن وجود آسمان در ما وراء جو زمین می‏باشد. همانگونه که برخی از مفسرین عقیده دارند که در ما وراء آسمان اين دنيا، شش آسمان ديگر وجود دارد.
2. عروج پيامبر(ص) به آسمانها و آسمان هفتم، يکي از اسرار عالم خلقت و معجزات الهی است و ما از بين هفت آسماني که در قرآن بيان گرديده،تنها مي‏توانيم آسمان اين دنيا را ببينيم و اينکه در ما وراء آسمان کره‏ي زمين و کهکشانها چه کرات و موجوداتي وجود دارد، ما بي اطلاع هستيم. تنها چيزي که دانشمندان اثبات کرده‏اند وجود موجودات زنده در کهکشان هاي ديگر مي‏باشد. اين محدوديت دانش و معلومات بشر دليل براين نيست که ديگر آسماني وجود ندارد.
3. بشر امروز با تمام پيشرفت علمي نمي‏تواند ادعا کند که سيارات موجود در منظومه شمسي، منحصر در آنچه است که بشر تاکنون به آن دست يافته ‏اند. پس چگونه مي تواند وجود آسمانهاي ديگر را، غير از آسمان اين دنيا انکار نمود.
نتيجه
مراد از آسمان در مسأله معراج به طور یقین، طبقات جو زمین و فضای لا یتناهی بین خورشید و کره زمین نیست و بلکه مقصود طبقات آسمان می‏باشد که ما تنها از دنیای اول چیزهای را می‏دانیم. بشر بخاطر عجز و ناتوانی تا کنون نتوانسته به شش آسمان دیگر دست رسی پیدا کند. عمده دلیل براین مدعا کشفیات جدید در عرصه های نجومی است. بنابر این هر چیزی را که بشر نمی تواند با دید مادی خود درک کند، حق ندارد آن را انکار نماید. زیرا علم و دانش بشر محدود است و با این دانش ناقص و محدود امکان ندارد به انکار بی نهایت پرداخت.
برای مطالعه بيشتر:
1. طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، 16و 19، قم، دفتر انتشارات اسلامى، پنجم،1417ه
2. مصباح يزدي، محمد تقي، معارف قرآن، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، پنجم، 1384
3. قرشى، سيد على اكبر، قاموس قرآن، تهران، دار الكتب الاسلامية، ششم، 1371 ش